Βιτσέντζος Κορνάρος – Ερωτόκριτος
Ερωτόκριτος
Ο Ερωτόκριτος χαρακτηρίζεται ως αφηγηματικό ποίημα ή έμμετρο μυθιστόρημα. Στους πολυάριθμους στίχους του (πάνω από 10.000) εξιστορούνται οι φάσεις που πέρασε η αγάπη δυο νέων, του Ερωτόκριτου και της Αρετούσας, ώσπου να καταλήξει στο αίσιο τέλος της, το γάμο. Μέσα σ’ αυτή την ιστορία συμπλέκονται και «των αρμάτω οι ταραχές» και «τση φιλιάς η χάρη», για να προβληθούν και τα άλλα γνωρίσματα του ιπποτικού πνεύματος, η αξία της παλικαριάς και της φιλίας.
Ως άνθρωπος της Αναγέννησης και ως Έλληνας, ο ποιητής διαλέγει για χώρο της δράσης την αρχαία Αθήνα, όχι όμως όπως τη γνωρίζουμε από την ιστορία. Στον Ερωτόκριτο τα γεγονότα διαδραματίζονται σ’ έναν κόσμο αόριστο ιστορικά, συμβατικό και παραμυθένιο. Το ποίημα διαιρείται σε πέντε μέρη. Στο Α΄ μέρος παρακολουθούμε πώς γεννιέται και ωριμάζει το αίσθημα των δυο νέων. Στο Β΄ μέρος περιγράφεται η γιόστρα (το κονταροχτύπημα) που οργανώνει ο βασιλιάς Ηράκλης, πατέρας της Αρετούσας, για να τη διασκεδάσει. Ακολουθεί (Γ΄ μέρος) η συνάντηση των δυο ερωτευμένων και η απόφαση να ανακοινώσει ο Ερωτόκριτος στο βασιλιά την επιθυμία τους να παντρευτούν. Ο βασιλιάς, έξω φρένων από το θράσος του νεαρού, τον εξορίζει και αποφασίζει να παντρέψει την κόρη του με τον πρίγκιπα του Βυζαντίου. Στην άρνησή της την κλείνει στη φυλακή. Ο Ερωτόκριτος, προτού φύγει, αρραβωνιάζεται με την Αρετούσα. Στο μεταξύ ξεσπάει πόλεμος (Δ΄ μέρος)· ο βασιλιάς των Βλάχων εισβάλλει στο βασίλειο του Ηράκλη. Σε αποφασιστική μάχη ο Ερωτόκριτος, μεταμορφωμένος σε Σαρακηνό, σώζει την κατάσταση. Στο Ε΄ και τελευταίο μέρος ο βασιλιάς από ευγνωμοσύνη τάζει το μισό βασίλειο στον άγνωστο σωτήρα του. Εκείνος απορρίπτει την προσφορά και ζητά για αντάλλαγμα να παντρευτεί την Αρετούσα. Ο βασιλιάς δέχεται, αλλά εκείνη αρνείται ως τη στιγμή που ο Ερωτόκριτος αποκαλύπτει
την ταυτότητά του.
α) [ΜΟΝΟΜΑΧΙΑ ΚΡΗΤΙΚΟΥ ΚΑΙ ΚΑΡΑΜΑΝΙΤΗ]
(Β΄ μέρος, στίχοι 1047 – 1150)
Μεγάλο μέρος στον Ερωτόκριτο κατέχουν οι κονταρομαχίες και οι μονομαχίες. Είναι ένα στοιχείο που τον συνδέει με το ιπποτικό πνεύμα των δυτικών έργων. Ο πατέρας της Αρετούσας, όπως είπαμε, για να διασκεδάσει την κόρη του οργανώνει αγώνα κονταρομαχίας (γιόστρας). Στο αγώνισμα αυτό δύο ιππείς προσπαθούσαν να ρίξει από το άλογο ο καθένας τον αντίπαλο μ’ ένα μακρύ κοντάρι χωρίς αιχμή.
Έρχονται πολλά ρηγόπουλα, για να πάρουν μέρος στον αγώνα. Ανάμεσά τους κι ο Σπιδόλιοντας (ή Σπιθόλιοντας), ασιάτης πολεμιστής από την Καραμανία της Μ. Ασίας, και το ρηγόπουλο της Κρήτης Χαρίδημος. Τα δυο αρχοντόπουλα τα χωρίζει βαθύ οικογενειακό μίσος. Γι’ αυτό ζητούν και παίρνουν την άδεια από το βασιλιά να μονομαχήσουν με τα σπαθιά μέχρι θανάτου.
Ετότες λέγει ο Κρητικός, ο νιος ο παινεμένος:
«Οπού αποθάνει, απ’ όλους σας ας είν’ συχωρεμένος»,
και μ’ ένα πήδημα ως αϊτός εστάθηκε στο ζάλο*
και βάνει χέρα στο σπαθί κι ανίμενε τον άλλο
κι εκείνος πάλι ανάδια* του ογλήγορος σιμώνει
και διχωστάς* παραθεσμιά* σα δράκος ξεσπαθώνει·
και σμίγουν τα γδυμνά σπαθιά, σηκώνουν τα σκουτάρια*
κι αρχίζουσινε τη μαλιά* τούτα τα παλικάρια…
Σα δυο λιοντάρια, όντε βρεθού με πείναν εις τα δάση
και βρου φαητό κι απάνω του το ’να και τ’ άλλο αράσσει,*
μουγκρίζου κι αγριεύγουσι, πεινού, και με το στόμα
και με τα νύχια αράσσουσι και τρέχουν εις το βρώμα,*
το ’να και τ’ άλλο πολεμά, το βρώμα να κερδέσει,
έτσί ’καμαν και τούτοι οι δυο εις του λαού τη μέση.
Τριγυρισμένους τσ’ έχουσι και στέκου και θωρούσι,
τον πλια αντρειωμένο από τους δυο δεν ξεύρουσι να πούσι
και μόνο εκείνα τα σπαθιά ανεβοκατεβαίνου
κι ώρες ζερβά τα ζάλα τως κι ώρες δεξά τα πηαίνου.
Πολλά μεγάλη δύναμην έχει ο Καραμανίτης,
πλιας τέχνης* και πλιας μαστοριάς είν’ το παιδί της Κρήτης
και με την τέχνη συντηρά,* την ώρα που μαλώνει,
τη χέρα του Σπιθόλιοντα σε ποια μερά ξαμώνει*
κι εξώφευγε τσι κοπανιές* κι ήβλεπε το σπαθί του
κι ωσάν αϊτός επά κι εκεί επέτα το κορμί του·
σύρνεται οπίσω, πηαίνει ομπρός, ζερβά δεξά γιαγέρνει*
και πρίχου* σώσει η κοπανιά εις το σπαθί την παίρνει
κι όποιο σπαθί είχ’ έτοια* βαφή, σίδερο δεν το πιάνει
ουδέ ποτέ τσακίζεται ουδ’ αδοντιά* δεν κάνει.
Πότε και λίγο του ’διδε κι απάνω εις το σκουτάρι,
στη γη κομμάτια το ’ριχνε το φοβερό λιοντάρι.
Ήστεκεν ο Χαρίδημος σαν άντρας κι ανιμένει
κι εγύρευγε να βρει καιρόν η χέρα η τιμημένη.
Δε θέλει δίχως διάφορον* οι κοπανιές να πηαίνου,
ωσάν επηαίναν του θεριού τ’ άγριου του θυμωμένου,
που πότε εβάρειε το σπαθί, πότες εις το σκουτάρι,
μ’ αυτήνες οι λαβωματιές δεν έχουνε τη χάρη.
Μα τούτος έχει απομονή και πολεμά με γνώση
κι εγύρευγέ τονε ανοικτό, για να τόνε λαβώσει,
και πάντα ομπρός στα μάτια του με το σπαθί ξαμώνει,
για να τόνε κρατεί μακρά, να μην πολυσιμώνει.
Με τον καιρό ο Χαρίδημος τη χέρα χαμηλώνει
κι ηύρε του το μερί* ανοικτό, δαμάκι* το λαβώνει.
Σ’ κείνο τον τόπο του ’βγάλε τότες το πρώτον αίμα
κι αρχίσασι κι εχαίρουντα κείνοι οι πολλοί οπού τρέμα·
λιγάκι τον ελάβωσε, πούρι* το αίμα εβγήκε
και το σπαθί του εις το μερί λαβωματιά τού αφήκε
κι ωσάν τεχνίτης στ’ άρματα πάντα καιρό γυρεύγει
με γνώση και με μαστοριά να κρούγει και να φεύγει.
Τη δεύτερη λαβωματιά στο στήθος του την κάνει
κι ήτον ετούτη ακρόκαλη, αίμα πολύ του βγάνει.
Γυρεύγει τόπο και καιρόν εκείνη την ημέρα
να κάμει μια μαλιά καλήν η τιμημένη χέρα.
Ως είδεν ο Σπιθόλιοντας τα αίματα κι ετρέχα
στο στήθος του και στο μερί και το κορμί του εβρέχα,
εμούγκρισε, εταράχτηκε κι ωσά λιοντάρι αγριεύγει
και να βαρεί του Κρητικού τόπο να βρει γυρεύγει
μηδέ ποτέ το πέλαγος έτοιας λογής* μανίζει*
σ’ τσ’ ανεμικές* του Γεναριού, όντε βρονά κι αφρίζει,
σ’ καιρό που ανακατώνεται με ταραχή μεγάλη,
κι όντε σκορπά τα κύματα όξω στο περιγιάλι,
σαν ήκαμε ο Σπιθόλιοντας στα αίματα οπού εθώρει*
κι ετρέχαν και να γδικιωθεί* ακόμη δεν εμπόρει.
Εδάγκανε τα χείλη του, μέσα η καρδιά του βράζει,
δράκοντας κι όχι ανθρωπινό το πρόσωπό του μοιάζει
κι ήσυρε μουγκαλισματιάν έτσι πολλά μεγάλη,
που το πατάρι* εσείστηκε από μια μεράν ως άλλη,
κι εφάνη, κι ήτονε βροντή, οπού απ’ τα ύψη αρχίζει
και κάνει ταραχή πολλή, τα νέφαλα ξεσκίζει
και με πολύ συχαλασμό στα βάθη κατεβαίνει·
εδέτσι κι απ’ το στόμα του ο μουγκρισμός εβγαίνει.
Μανίζει με τα χέρια του και το σπαθί του ψέγει*
κι εις κείνες τες λαβωματιές να γδικιωθεί γυρεύγει.
Εμάζωξε σαν το θεριό όλη τη δύναμή του
κι όσο μπορεί ψηλά ψηλά σηκώνει το σπαθί του
κι απόκει τρέχει απάνω του με το αγριωμένο χέρι
κι εξάμωσε* να του βαρεί στης κεφαλής τα μέρη·
κι ο Κρητικός ογλήγορος σηκώνει το σκουτάρι,
βάνει το προς την κεφαλή, την κοπανιά να πάρει·
κι εβλέπησε* την κεφαλή, γιατί απ’ ομπρός το βάνει·
και δίδει του μια κοπανιά και μέσα εις δυο το κάνει
και πέφτει κάτω το μισό, τ’ άλλο μισό απομένει
κι ευρέθηκε κι η χέρα του λιγάκι λαβωμένη.
Τότε, σαν είδε ο Κρητικός και το σκουτάρι εχάσε,
εις άλλο μόδο* πολεμά κι άλλη βουλήν* επιάσε·
πλια δυνατός εγίνηκε και πλια άφοβα μαλώνει·
ζάλο δεν κάνει οπίσω πλιο, μα όσο μπορεί σιμώνει·
και δεν του εφαίνετο καιρός, να στέκει ν’ ανιμένει·
πόδας τον πόδαν ήμπωθε,* και πάντα μέσα μπαίνει·
στρέφεται χάμαι* και θωρεί και το κορμί μουλώνει*
και με μεγάλη μαστοριά στα πόδια του ξαμώνει·
εθάρρεψε ο Σπιθόλιοντας κι εκεί θε να του δώσει
και χαμηλώνει τ’ άρματα να μην τόνε λαβώσει.
Ετότες ο Χαρίδημος του φάνη να ’ναι η ώρα
να δώσει τέλος τση μαλιάς, να κατατάξει* η χώρα,
κι εσήκωσεν ως αστραπή το γρήγορό του χέρι,
ωσάν τον είδεν ανοικτό στης κεφαλής τα μέρη,
και μπήχνει του όλο το σπαθί εις το λαιμό αποκάτω·
ύπνο τον αποκοίμισε· παντοτινά εκοιμάτο.
Ήπεσε κάτω το θεριό, τα μάτια του γρυλώνει,*
φαρμάκι φτει με τους αφρούς, κλάημ’ αναδακρυώνει*
κι εμουγκαλίστη τρεις φορές το φοβερό του στόμα
κι εβρόντηξεν ο ουρανός κι εσείστηκε το χώμα
και με μεγάλη ταραχή και μουγκρισμόν ομάδι
επήγε η άγρια του ψυχή στο μαυρισμένον Άδη.
—————————————————–
ζάλο: το βήμα.
ανάδια: αντίκρυ.
διχωστάς: δίχως.
παραθεσμιά: η αναβολή.
σκουτάρι (το): ασπίδα.
μαλιά: μάχη.
αράσσω και ράσσω: ορμώ.
βρώμα: το· τροφή.
πλιας τέχνης: περισσότερης τέχνης (γενική της ιδιότητας).
συντηρώ: παρατηρώ, βλέπω.
ξαμώνω: απλώνω.
κοπανιά: χτύπημα.
γιαγέρνω: επιστρέφω, γυρίζω.
πρίχου: πριν.
έτοιος: τέτοιος.
αδοντιά: δοντιά.
σκουτάρι: ασπίδα.
διάφορον: κέρδος.
μερί: ο μηρός.
δαμάκι: λίγο.
πούρι: όμως.
έτοιας λογής: έτσι.
μανίζω: οργίζομαι.
ανεμική: δυνατός άνεμος, θύελλα.
εθώρει: θωρούσε.
να γδικιωθεί: να εκδικηθεί.
πατάρι: εξέδρα.
ψέγω: κατηγορώ.
εξάμωσε… είχε σκοπό.
εβλέπησε (ρ. βλέπω): προφύλαξε.
μόδος: τρόπος.
βουλή: σκέψη, απόφαση.
ήμπωθε (ρ. αμπώθω): απωθώ, σπρώχνω.
χάμαι: χάμω.
μουλώνω: χαμηλώνω.
να κατατάξει: (ρ. κατατάσσω): να ησυχάσει.
γρυλώνω: γουρλώνω τα μάτια.
αναδακρυώνω: δακρύζω (κλάημα αναδακρυώνει: κλαίει με δάκρυα).