Αγγελος Σικελιανός (1884-1951)


Ο Αγγελος Σικελιανός γεννήθηκε στη Λευκάδα το 1884. Τελείωσε το γυμνάσιο στα 1900 κι από τότε ήταν ήδη ποιητής, με τέλεια τεχνική συγκρότηση καί με πραγματοποιήσεις αξιοθαύμαστες. Ο γάμος του υπήρξε ένα σημαντικό γεγονός στη ζωή του ποιητή, καί επηρέασε αποφασιστικά την όλη εξέλιξη του Σικελιανού.

Απερίσπαστος οικονομικά, έφυγε στην Αίγυπτο κι απομονώθηκε σε μια έρημο, για να γράψει το πρώτο ποιητικό του έργο, τον «Αλαφροΐσκιωτο». Υστερα άρχισε να δίνει στην Αθήνα διάφορες διαλέξεις, πού είχαν ως κεντρικό νόημα την αρχαία Ελλάδα, καί το ιδανικό περί ζωής πού είχε διαμορφώσει. Γενικά ή αρχαιοελληνική πνευματική ατμόσφαιρα (πού απηχήσεις της έβλεπε να έχουν κληροδοτηθεί καί στον σύγχρονο λαϊκό μας πολιτισμό) απασχολούσε βαθιά καί συνεχώς το πνεύμα του. Συνέλαβε μάλιστα την ιδέα μιας παγκόσμιας συναδέλφοσης διαμέσου της Δελφικής ιδέας. “Άσχετα αν ή κίνηση αυτή τελικά δεν καρποφόρησε, έφερε όμως το όνομα του ποιητή στην παγκοσμία επικαιρότητα και ανάδειξε την προσωπικότητα του.

Eτσι, με τη βοήθεια, την αισθητική συμπαράσταση καί την οικονομική αρωγή της Εύας Σικελιανού, οργάνωσε το 1927 τις «Δελφικές Εορτές» στους Δελφούς, παίζοντας στo εκεί αρχαίο θέατρο τον «Προμηθέα Δεσμώτη» του Αισχύλου. Το 1930 οι εορτές έπαναλήφτηκαν με την ιδια επιτυχία. Στους Δελφούς πέθανε καί θάφτηκε το 1952 ή Εύα Σικελιανού. Ενα χρόνο νωρίτερα είχε πεθάνει ο ποιητής, το 1951.

Γνήσια καί μεγάλη λυρική φωνή, ό Σικελιανός αγάπησε την Ελλάδα καί ή αγάπη του αυτή είναι διάχυτη καί στο έργο του. Οταν αναφέρεται στη σύγχρονη Ελλάδα, το φως της, τα τοπία της, τη γραμμή της, τους ανθρώπους της, είναι φωτεινός, ξεκάθαρος, όλο λαμπρές εικόνες. Υπάρχει όμως καί o φιλοσοφικός Σικελιανός, που βυθίζεται στη θρησκευτική αρχαιότητα, στα μεταφυσικά οράματα, στη χριστιανική πίστη. Εκει γίνεται βαθύς, δύσκολος, απλησίαστος.

Η γλώσσα του είναι ρωμαλέα πάντοτε καί ή στιχουργική του δεξιοτεχνία είναι ολοφάνερη. Είτε εκφράζεται με τα μέσα της παράδοσης, είτε γράφει σε ελεύθερο στίχο, νιώθεις τον μεγάλο τεχνίτη, για τον όποίο δεν υπάρχουν δυσκολίες ή μυστικά του στίχου. Άλλου απρόσιτος και πυκνός, άλλου λιτός και διαυγής, είναι πάντοτε ό γεννημένος ποιητής.

Το 1907, σε ηλικία είκοσι τριών χρονών, ο Σικελιανός, «απήλθε» στη Λιβυκή έρημο καί έγραψε τον «Άλαφροΐσκιωτο», πού άποτελείται από πολλά ποιήματα, πού μπορούν να θεωρηθούν σαν παραλλαγές πάνω στο ίδιο θέμα, άλλ’ απαρτίζουν ένα αρμονικό σύνολο. Τον «Άλαφροΐσκιωτο» τον εξέδωσε το 1909, σε λίγα αριθμημένα αντίτυπα και αμέσως κατέλαβε το δικό του χώρο στην ελληνική πνευματική ζωή. Στη συλλογή αυτή, πού θεωρείται σαν υπόδειγμα γλωσσοπλαστικής ικανότητας, ό Σικελιανός αναβιώνει τον άρχαίο ελληνικό κόσμο, μέσα σ’ ένα πνεύμα ασκητικού μυστικισμού.

Στο δεύτερο έργο του «Πρόλογος στη ζωή», που περιλαμβάνει τίς πέντε περίφημες «Συνειδήσεις», πού αναφέραμε παραπάνω, αρχίζει ή μεγάλη δημιουργική περίοδος του Σικελιανού. Στο έργο αυτό ό ποιητής προσπαθεί να εξάρει, με μια σπάνια ευαισθησία κι ένα λαμπρό ποιητικό λόγο, τίς αιώνιες ελληνικές αξίες καί να συνδέσει το Έθνος με αυτές. Είναι μια επίπονη πορεία μέσα στην ελληνική ζωή, τη σημερινή, τη χτεσινή, καί τη μακρινή, την πολύ μακρινή, πού έχει ακόμα ολόκληρη τη δεκτικότητα της και μπορεί να μένει όρθια, ηγετική δύναμη, πάνω από τον κοχλασμό των μεγάλων σημερινών ανασυνθέσεων. Σ’αυτά, κυρίως τα μεγάλα ποιήματα, τίς «Συνειδήσεις», εκδηλώθηκε ό βαθύτατος μυστικισμός του, πού για πολλά χρόνια θ’ αποτελέσει το κέντρο βάρους της καλλιτεχνικής του δημιουργίας.

Στην τρίτη συλλογή του, με τον τίτλο «Στίχοι», όπου περιλαβαίνονται καί τα ποιήματα: «Το τραγούδι τής Καλυψώς», το «θαλερό», ο «Γιάννης Κήτς». ή «Αναδυόμενη», ο «Παντάρκης», ο «Ύμνος του μεγάλου νόστου» κ.ά. ό ποιητής μας δίνει τραγούδια, πού διακρίνονται κυρίως για το απαράμιλλο πλαστικό κάλλος τους και τη γλωσσική τους αρτιότητα.

Στις μετέπειτα συλλογές του: «Μήτηρ θεού» καί «Πάσχα των Ελλήνων», ο Σικελιανός προσπαθεί να συγκαιράσει τα διδάγματα του Χριστιανισμού, όπως μετουσιώθηκαν στο διάβα των αιώνων μέχρι τον σημερινό ελληνισμό.

Τέλος μετά την έκδοση των συλλογών: «Ακριτικά» καί «Αντίδωρο» ο Σικελιανός συγκέντρωσε ολόκληρο το ποιητικό του έργο σε τρεις τόμους με τον τίτλο: «Λυρικός βίος». Στις συλλογές «Ακριτικά» καί « Αντίδωρο», όπως καί στις τελευταίες τραγωδίες του ό Σικελιανός επηρεασμένος από την πανανθρώπινη τραγωδία του Β’ Παγκοσμίου πολέμου, την απάνθρωπη φασιστική Κατοχή της Χώρας μας, καί την ολοκληρωτική αντίσταση του ελληνικού λάου κατά των πρόσκαιρων τυράννων του, πραγματοποιεί μιαν αποφασιστική στροφή, στους στόχους της πνευματικής του δημιουργίας, με αποκλειστική τοποθέτηση του ενδιαφέροντος του στην αγωνία της εποχής του καί στα μεγάλα προβλήματα του ανθρώπου. Στόχοι της καλλιτεχνικής του δημιουργίας τώρα είναι ό άνθρωπος, πού δυναστεύεται από τίς δυνάμεις της βίας, αλλά και αγωνίζεται να απολυτρωθεί άπ’ αυτές. Στην τραγωδία του «Ό Δαίδαλος στην Κρήτη», παρουσιάζει τη γερμανική βαρβαρότητα με την αλληγορία της τυραννίας του Μίνωα, καί σύγχρονα με τη δράση του Δαίδαλου καί του Ικαρου, εξαίρει την καθολική αντίσταση του Ελληνικού λαού στην μεσαιωνική αγριότητα του χιτλερισμού. Στην τραγωδία του «Σίβυλλα», εμφανίζοντας την απαίσια μορφή του Νέρωνα, σατιρίζει με πολλή ευστοχία τον φαρφαρονισμό του δονχικωτικού Μουσσολίνι καί του φασιστικού καθεστώτος του. Με την τραγωδία του «Ό Χριστός στη Ρώμη», προσπαθεί να ξαναζωντανέψει το όνειρο της ανθρωπότητας για μια πραγματική κοινωνική δικαιοσύνη στο όνομα της Ευαγγελικής αγάπης καί στην τραγωδία του «O θάνατος του Διγενή», μας παρουσιάζει ανάγλυφη την Πολιτεία της δίκαιης αναγνώρισης ίσων δικαιωμάτων καί ίσων υποχρεώσεων για όλους τους πολίτες.

O Σικελιανός τόσο με την ποίηση του, όσο καί με τον πεζό του λόγο έχει για μόνιμους πυρήνες του την Ελλάδα, από την απώτερη εποχή της ίσαμε σήμερα. Το πρόβλημα του, «ελληνοκεντρικό» στο σύνολο του, αγκαλιάζει με την πνευματική υπόσταση του Ολόκληρο τον Ελληνισμό, ως αδιαίρετο σύνολο, θέλει να διατηρηθεί το Γένος, με πρώτιστο σύμβολο την Ελληνική Ιδέα: «Ας εργαστούμε — λέγει ο Σικελιανός — μέρα νύχτα, ό καθένας στΟν τομέα του κι όσο δύναται περισσότερο από εκείνο πού μπορεί, για ν’ αναστήσει καί να στήσει ανάμεσα μας και στον κόσμο την ύπέρτατην ‘Ελληνικήν Ιδέα… Αυτή την ίδια πού από μόνη της δημιουργεί μια ιεραρχία καί μια κλίμακα ευθυνών μέσα στην υπόλοιπη ιστορία του κόσμου».

Το δράμα της ξένης Κατοχής ό Σικελιανός το έζησε βαθύτατα καί το αποτύπωσε σε κάποια ποιήματα του, πού δεν θα λησμονηθούν ποτέ.

Σε ομιλία του προς τους Λογοτέχνες αμέσως υστέρα από την Απελευθέρωση με τίτλο: «Προς μια αποφασιστική πνευματική στροφή», το πρόβλημα της παιδείας απασχολεί συνέχεια το Σικελιανό, καί στην ιδια ομιλία διαγράφει τις τρεις θέσεις του για την αναγέννηση της πατρίδας μας, υστέρα από τη θεομηνία του Β’ Παγκοσμίου πολέμου: Ή πρώτη είναι ή εθνική απελευθέρωση καί ή αναγνώριση καί δικαίωση των εθνικών μας διεκδικήσεων ή δεύτερη είναι ή επιδίωξη της ηθικής ζωής του τόπου με πολιτειακή εξασφάλιση καί κατοχύρωση της κοινωνικής δικαιοσύνης καί ή τρίτη είναι ή αγάπη προς το λαό καί ή δημιουργία ενός κοινού πνεύματος, όπου θα καθρεφτίζεται ή πραγματική ελευθερία όλων καί του καθενός χωριστά.

O Σικελιανός έχει βαθύτατη αίσθηση του ιστορικού «γίγνεσθαι» και πιστεύει ότι την ιστορία της Ελλάδας τη συνεχίζει ή Ιστορία της Ευρώπης. Γράφει: «Ουσιαστικά ή Ιστορία της Ευρώπης πρωτανοίγεται με κάποια ζωηρή αναγνώριση κι υιοθέτηση ορισμένων πολιτιστικών αξιωμάτων, πού τα θέσπισε σε ορισμένη ελληνική Ιστορική περίοδο, ή στιγμιαία όσο και περίλαμπρη ομαδική εξέγερση του Ελληνικού στοιχείου, εναντίον του Ασιατικού σατραπισμού καί ή αντίστοιχη εκτυφλωτικά λαμπρή άναρρίπιση ανάμεσα στους “Έλληνες της Δημοκρατικής Ελευθερίας και του απότοκου κοινωνικού, πολιτικοΰ καί διανοητικού ατομικισμού». Η ιδέα της πατρίδας είναι για τον ποιητή μας ύψηλονόητη, αφού η πατρίδα είναι ή κοινή μητέρα.

Σε άλλη σειρά άρθρων του, o Σικελιανός ασχολείται με την Ελληνική Ορθοδοξία καί τονίζει τις χριστιανικές αλήθειες της Αγίας Γραφής και της Αποστολικής Παραδόσεως. Ιδιαίτερα στέκεται στο κοινωνικό πνεύμα της Ορθοδοξίας και στη δημοκρατική δομή της. Στο θέμα: «Δημοκρατία ή βασιλεία», ο Σικελιανος προσανατολίζεται απερίφραστα καί με οριστικοτητα στη Δημοκρατία, επειδή αυτή βασίζεται στην αρχή της κυριαρχίας του λαού.

Ο Σικελιανός υπήρξε ένας ποιητής υψιπετής με πλούσια δημιουργική φαντασία καί πού μέσα του έκλεινε όλη την ουσία του Ελληνισμού. Σ’όλη του τη ζωή με το στίχο του και με τΟ λόγο του τραγούδησε, ύμνησε καί βροντοφώνησε πρΟς όλο τον κόσμο τίς ελληνικές αρετές καί τις πανανθρώπινες αξίες πού δημιούργησε το αθάνατο ελληνικό πνεύμα καί πού πάνω σ’ αυτές διαπλάστηκε o σημερινός ευρωπαϊκός πολιτισμός, ως θαλερό βλαστάρι ενός δέντρου, που οι ρίζες του είναι βαθιά χωμένες στις ιστορικές μνήμες της αιώνιας Ελλάδας.

Αλαφροΐσκιωτος
ΓΥΡΙΣΜΟΣ
Ὕπνος ἱερός, λιονταρίσιος,
τοῦ γυρισμοῦ, στὴ μεγάλη
τῆς ἀμμουδιᾶς ἁπλωσιά.
Στὴν καρδιά μου
τὰ βλέφαρά μου κλεισμένα·
καὶ λάμπει, ὡσὰν ἥλιος, βαθιά μου…

Βοὴ τοῦ πελάου πλημμυρίζει
τὶς φλέβες μου·
ἀπάνω μου τρίζει
σὰ μυλολίθαρο ὁ ἥλιος·
γεμάτες χτυπάει τὶς φτεροῦγες ὁ ἀγέρας·
ἀγκομαχάει τὸ ἄφαντο ἀξόνι.
Δέ μου ἀκούγεται ἡ τρίσβαθη ἀνάσα.
Γαληνεύει, ὡς στὸν ἄμμο, βαθιά μου
καὶ ἁπλώνεται ἡ θάλασσα πᾶσα –
Σὲ ψηλοθόλωτο κύμα
τὴν ὑψώνει τὸ ἀπέραντο χάδι·
ποτίζουν τὰ σπλάχνα
τὰ ὁλόδροσα φύκια,
ραντίζει τὰ διάφωτη ἡ ἄχνα
τοῦ ἀφροῦ ποὺ ξεσπάει στὰ χαλίκια·
πέρα σβήνει τὸ σύφυλλο βούισμα
ὁποῦ ξέχειλο ἀχοῦν τὰ τζιτζίκια.

Μιὰ βοὴ φτάνει ἀπόμακρα·
καὶ ἄξαφνα,
σὰν πανὶ τὸ σκαρμὸ ποὺ ἔχει φύγει,
χτυπάει· εἶν᾿ ὁ ἀγέρας ποὺ σίμωσε,
εἶν᾿ ὁ ἥλιος ποὺ δεῖ μπρὸς στὰ μάτια μου
– καὶ ὁ ἁγνὸς ὄχι ξένα τὰ βλέφαρα
στὴν ὑπέρλευκην ὄψη του ἀνοίγει.
Πετιῶμαι ἀπάνω. Ἡ ἀλαφρότη μου
εἶναι ἴσια με τὴ δύναμή μου.
Λάμπει τὸ μέτωπό μου ὁλόδροσο,
στὸ βασίλεμα σειέται ἀνοιξάτικο
βαθιὰ τὸ κορμί μου.
Βλέπω γύρα. Τὸ Ἰόνιο,
καὶ ἡ ἐλεύτερη γῆ μου!
(ἀπὸ τὸν Λυρικὸ Βίο – τόμος A, Εκδόσεις Ικαρος 1965)

Παλαμᾶς
Ἠχῆστε οἱ σάλπιγγες… Καμπάνες βροντερές,
δονῆστε σύγκορμη τὴ χώρα πέρα ὡς πέρα…
Βογκῆστε τύμπανα πολέμου… Οἱ φοβερὲς
σημαῖες, ξεδιπλωθεῖτε στὸν ἀέρα!
Σ᾿ αὐτὸ τὸ φέρετρο ἀκουμπᾶ ἡ Ἑλλάδα! Ἕνα βουνὸ
μὲ δάφνες ἂν ὑψώσουμε ὡς τὸ Πήλιο κι ὣς τὴν Ὄσσα,
κι ἂν τὸ πυργώσουμε ὡς τὸν ἕβδομο οὐρανό,
ποιὸν κλεῖ, τί κι ἂν τὸ πεῖ ἡ δικιά μου γλώσσα;

Μὰ ἐσὺ Λαέ, ποὺ τὴ φτωχή σου τὴ μιλιά,
Ἥρωας τὴν πῆρε καὶ τὴν ὕψωσε ὡς τ᾿ ἀστέρια,
μεράσου τώρα τὴ θεϊκὴ φεγγοβολιὰ
τῆς τέλειας δόξας του, ἀνασήκωσ᾿ τον στὰ χέρια

γιγάντιο φλάμπουρο κι ἀπάνω ἀπὸ μᾶς
ποὺ τὸν ὑμνοῦμε μὲ καρδιὰ ἀναμμένη,
πὲς μ᾿ ἕνα μόνο ἀνασασμόν: «Ὁ Παλαμᾶς!»,
ν᾿ ἀντιβογκήσει τ᾿ ὄνομά του ἡ οἰκουμένη!

Ἠχῆστε οἱ σάλπιγγες… Καμπάνες βροντερές,
δονῆστε σύγκορμη τὴ χώρα πέρα ὡς πέρα…
Βογκῆστε τύμπανα πολέμου… Οἱ φοβερὲς
σημαῖες, ξεδιπλωθεῖτε στὸν ἀέρα!

Σ᾿ αὐτὸ τὸ φέρετρο ἀκουμπᾶ ἡ Ἑλλάδα! Ἕνας λαός,
σηκώνοντας τὰ μάτια του τὴ βλέπει…
κι ἀκέριος φλέγεται ὡς μὲ τ᾿ ἄδυτο ὁ Ναός,
κι ἀπὸ ψηλὰ νεφέλη Δόξας τόνε σκέπει.

Τί πάνωθέ μας, ὅπου ὁ ἄρρητος παλμὸς
τῆς αἰωνιότητας, ἀστράφτει αὐτὴν τὴν ὥρα
Ὀρφέας, Ἡράκλειτος, Αἰσχύλος, Σολωμὸς
τὴν ἅγια δέχονται ψυχὴ τὴν τροπαιοφόρα,

ποὺ ἀφοῦ τὸ ἔργο της θεμέλιωσε βαθιὰ
στὴ γῆν αὐτὴν μὲ μίαν ἰσόθεη Σκέψη,
τὸν τρισμακάριο τώρα πάει ψηλὰ τὸν Ἴακχο
μὲ τοὺς ἀθάνατους θεοὺς γιὰ νὰ χορέψει.

Ἠχῆστε οἱ σάλπιγγες… Καμπάνες βροντερές,
δονῆστε σύγκορμη τὴ χώρα πέρα ὡς πέρα…
Βόγκα Παιάνα! Οἱ σημαῖες οἱ φοβερὲς
τῆς Λευτεριᾶς ξεδιπλωθεῖτε στὸν ἀέρα!
(28 Φεβρουαρίου 1943)

Ποιήματα
Αλαφροΐσκιωτος (1909)
Πρόλογος στη Ζωή Α (1915)
Πρόλογος στη Ζωή Β (1915)
Πρόλογος στη Ζωή Γ (1916)
Το ποίημα (1918)
Στίχοι (1920)
Ωδή στο Βαλαωρίτη (1925)
Δελφικός Λόγος (1927)
Ο όρκος των κοινοτήτων προς τη Μάνα Ελλάδα (1930)
Ακριτικά (1941-1942) (1942)
Αντίδωρο (1943)
Μήτηρ Θεού (1944)
Λυρικός Βίος – τόμος Α (1965)
Λυρικός Βίος – τόμος Β (1965)
Λυρικός Βίος – τόμος Γ (1965)
Λυρικός Βίος – τόμος Δ (1967)
Λυρικός Βίος – τόμος Ε (1967)
Λυρικός Βίος – τόμος ΣΤ (1969)

Θεατρικά, τραγωδίες
Ο Διθύραμβος του Ρόδου (1932)
Ο τελευταίος ορφικός διθύραμβος (1932)
Σίβυλλα (1940)
Ο Δαίδαλος στην Κρήτη (1943)
Ο Χριστός στη Ρώμη (1946)
Ο Θάνατος του Διγενή (1947)
Ασκληπιὸς (ημιτελής)
Θυμέλη – τόμος Α (1950)
Θυμέλη – τόμος Β (1950)
Θυμέλη – τόμος Γ (1954)

Μελέτες, άρθρα, ομιλίες
Auguste Rodin. Αλεξάνδρεια (1918)
Περικλής Γιαννόπουλος (1919)
Ανοιχτό Υπόμνημα στη Μεγαλειότητά Του (1922)
Δελφικές Εορτές (1926)
Δελφικός Λόγος (1918)
Δελφική Εκκληση (1930)
Δελφικό Πανεπιστήμιο (1930)
Δελφικές Εορτές 1930 (1930)
Η Δελφική Ιδέα (1931)
Η Δελφική Ενωση (1932)
Ενα νέο υπαίθριο θέατρο στην Αθήνα (1933)
Κωστής Παλαμάς (1943)
Ο πρώτος πανηγυρικός της απελευθέρωσης (1944)
Τριαντατρία και τρία ανέκδοτα κείμενα 1902-1950 (1981)
Το Αγιορείτικο Ημερολόγιο (1988)
Μια κατάθεση ψυχής (1996)

Συγκεντρωτικές εκδόσεις Απάντων
Πεζός Λόγος Α (1978)
Πεζός Λόγος Β (1980)
Πεζός Λόγος Γ (1981)
Πεζός Λόγος Δ (1983)
Πεζός Λόγος Ε (1985)

Βιβλιογραφία
Κατσίμπαλης Γ.Κ., Βιβλιογραφία Α.Σικελιανού (1946)
Παπανούτσος Ε.Π., Παλαμάς, Καβάφης, Σικελιανός (1949)
Καραντώνης Ανδρέας, Παλαμάς – Σικελιανός – Καβάφης (1955)
Αυγέρης Μάρκος, Ο Σικελιανός (1957)
Μπούρλος Γιώργος, Μνήμη Αγγελου Σικελιανού (1971)
Καραντώνης Ανδρέας, «Αγγελος Σικελιανός», Φυσιογνωμίες (1977)
Ξύδης Θεόδωρος, Αγγελος Σικελιανός (1979)
Γρηγόρης Γεράσιμος, Σικελιανός 1884-1951 (1981)
Δημόπουλος Τάκης, Σικελιανός ο ορφικός (1981)
Κουμπάτης Ντίνος, Ο αγνοημένος προφήτης Αγγελος Σικελιανός (1981)
Κουμπάτης Ντίνος, Ο Αγγελος Σικελιανός δίπλα στην Εύα Πάλμερ (1981)
Πανσέληνος Ασημάκης, Αγγελος Σικελιανός (1981)
Πρεβελάκης Παντελής, Αγγελος Σικελιανός (1984)
Φράγκου- Κικίλια Ρίτσα, Πέντε μελετήματα για τον Αγγελο Σικελιανό (1984)
Φυλακτός Αντρέας, Η πορεία της ποιητικής αυτογνωσίας του Αγγελου Σικελιανού (1992)
Φυλακτός Αντρέας, Ο Λυρικός Βίος του Αγγελου Σικελιανού (1994)
Παπαδάκη Λία, Το εφηβικό πρότυπο και η δελφική προσπάθεια του Α.Σικελιανού (1995)
Σικελιανού Αννα, Η ζωή μου με τον Αγγελο

Πηγές: ΕΚΕΒΙ, Θ.Ροδάνθης, BIBLIONET

Επισκέψεις: 410