Στιχουργική

Βάση για κάθε ποίημα είναι ο στίχος.
Γι’ αυτό άλλοτε έλεγαν στιχουργός, με την ίδια έννοια που έλεγαν και ποιητής. Σήμερα, όμως, ο όρος στιχουργός έχει διαφορετική σημασία. Υπονοεί εκείνον που κατασκευάζει στίχους και στίχους εύκολους. Η που φτιάχνει έστω στίχους καλούς σύμφωνους με όλους τους κανόνες, από τους οποίους όμως λείπει η συγκίνηση και η πνοή.

Οι κανόνες που πρέπει να διέπουν τη συγκρότηση του στίχου και γενικά του ποιήματος αποτελούν τη Στιχουργική. Η στιχουργική λέγεται επίσης και Μετρική, επειδή ένα από τα βασικά στοιχεία του ποιήματος είναι το μέτρο.
Υπάρχει επίσης και η γενικότερη ονομασία: Ποιητική τέχνη.

Στίχος
Ο στίχος αποτελείται από έναν ορισμένο αριθμό συλλαβών, που έχουν μεταξύ τους μια ρυθμική και τονική τάξη. Το αν ταυτόχρονα κλείνει και ολόκληρο νόημα ή το νόημα συνεχίζεται και στον επόμενο στίχο, δεν έχει καμμιά σημασία.
Ο αριθμός των συλλαβών που μπορεί να έχει ένας στίχος είναι ποικίλος. Αρχίζει από τη μία συλλαβή και φτάνει ως τις δεκαεφτά.

Παράδειγμα στίχων που να αποτελούνται από μία συλλαβή:
“Ζευ Δος
δος ουν
φευ φως
φως νουν”.

Παράδειγμα στίχων με δύο συλλαβές:
“Ποθείς
να’ρθείς
και συ,
χρυσή”.

Παράδειγμα στίχων με τρεις συλλαβές:
“Και ήταν
η γείτων
εστία
χαρίτων”.

Παράδειγμα στίχων με τέσσερεις συλλαβές:
“Χωρίς καιρό
καμιάς λογής
με το σωρό
κοντολογής”. (Ι.Βηλαράς)

Παράδειγμα στίχων με πέντε συλλαβές:
“Μέρα του Απρίλη
πράσινο λάμπος,
γελούσε ο κάμπος
με το τριφύλλι”. (Κ. Καρυωτάκης)

Παράδειγμα στίχων με έξη συλλαβές:
“Και να με που μένω
κι ακόμα προσμένω”. (Κ. Χατζόπουλος)

Παράδειγμα στίχων με επτά συλλαβές:
“Και κυνηγούμε, ωιμένα
ονείρατα χαμένα”. (Στ. Δάφνης)

Παράδειγμα στίχων με οχτώ συλλαβές:
“Του πατέρα σου όταν έρθεις
δεν θα ιδείς παρά τον τάφο…”. (Διον. Σολωμός)

Παράδειγμα στίχων με εννέα συλλαβές:
“Οι δέκα γίδες του Μπιλιόνα,
δίχως τσοπάνη, μήτε σκύλο…” (Ζ. Παπαντωνίου)

Παράδειγμα δεκασύλλαβων στίχων:
“Μπλέχτηκαν με τ’ άστρα τα μαλλιά της,
και με τα κλεισμένα βλέφαρά της…”. (Μιχ. Περάνθης)

Παράδειγμα εντεκασύλλαβων στίχων:
“Μόνο για την αγάπη ας προσπεράσω
κι ας προσπαθήσω να χαμογελάσω…”. (Γ. Αηδονόπουλος)

Παράδειγμα δωδεκασύλλαβων στίχων:
“Στης ψυχής σου το σκοτάδι βύθισέ τα,
θα’ρθει αυγή που θα τα ιδώ σε μιά βιολέτα”. (Ζ. Παπαντωνίου)

Παράδειγμα δεκατρισύλλαβων στίχων:
“Με δάφνες, με μυρτιές και με δασιά πλατάνια…
μ’ ολόχρυσα σπαρτά, με θημωνιές, με αλώνια”. (Κ. Κρυστάλλης)

Παράδειγμα δεκαπεντασύλλαβων στίχων:
“Τρέχα παιδί μου γρήγορα, τρέχα ψηλά στη ράχη”. (Αρ. Βαλαωρίτης)
“Ξενητεμένο μου πουλί και παραπονεμένο”. (Δημοτικό)

Παράδειγμα δεκαεξασύλλαβων στίχων:
“Αχ, πως χτυπά καμιά φορά, τουτ’ η καρδιά κι αναφτερά…
κι απά σε πλατανόφυλλα το κοκορέτσι το ζεστό”. (Μ. Μαλακάσης)

Παράδειγμα δεκαεφτασύλλαβου στίχου:
“Φρέσκος μπροστά μου τόσο ζείς, τόσο η καρδιά μου εσέ σιμώνει”. (Κ. Παλαμάς)

Στίχους με μία, δύο ή τρείς συλλαβές σπάνια θα συναντήσουμε. Τέτοιοι στίχοι, λιγοστοί, έχουν γραφτεί μόνο στην καθαρεύουσα και ήταν περισσότερο στιχουργικά και σατιρικά παιγνίδια παρά ποιήματα.
Στη νεοελληνική ποίηση χρησιμοποιείται κυρίως ο εφτασύλλαβος, ο εντεκασύλλαβος, ο δεκατρισύλλαβος και ο δεκαπεντασύλλαβος. Τον δεκαπεντασύλλαβο χρησιμοποιεί κατά κανόνα και ο λαός στα δημοτικά τραγούδια.

Από τις δεκαπέντε συλλαβές κι απάνω, ο στίχος δύσκολα συμπίπτει με την κανονική ανθρώπινη αναπνοή και γι’ αυτό αποφεύγεται.
Εξάλλου οι πολυσύλλαβοι στίχοι μπορούν να θεωρηθούν και σαν άθροισμα από μικρότερους στίχους. Ο δεκαεξασύλλαβος που φέραμε σαν παράδειγμα, θα μπορούσε ν’ αποτελεστεί και από δύο οχτασύλλαβους στίχους:
“Αχ, πως χτυπά καμιά φορά,
τούτ’ η καρδιά κι αναφτερά…”.

Ο δεκαεπτασύλλαβος θα μπορούσε να διαβαστεί και ως σύνθεση από έναν οχτασύλλαβο κι έναν εννεασύλλαβο:
“Φρέσκος μπροστά μου τόσο ζείς,
τόσο η καρδιά μου εσέ σιμώνει…”.

Το σημείο εκείνο, στα παραπάνω παραδείγματα, όταν μοιράζομε το στίχο, λέγεται τομή.
Η τομή είναι ένα φυσικό σταμάτημα της φωνής μας, κάπου στα μισά του στίχου. Το σταμάτημα αυτό μας το υπαγορεύει το ίδιο το νόημα. Με τον τρόπον αυτό ο στίχος χωρίζεται σε δυό μέρη, που τα λέμε ημιστίχια:
“ξενητεμένο μου πουλί – και παραπονεμένο”.

Είπαμε “κάπου στα μισά του στίχου”, γιατί δεν είναι πάντοτε καθορισμένο, σε ποιά συλλαβή γίνεται η τομή. Στο παραπάνω παράδειγμα του δεκαπεντασύλλαβου η τομή γίνεται στην όγδοη συλλαβή. Μπορεί όμως σε στίχους με ίσες συλλαβές η τομή να γίνεται διαφορετικά – πράγμα που ευκολύνει την ποικιλία και διώχνει τη μονοτονία.

Στους δύο παρακάτω δεκασύλλαβους στίχους, στον πρώτο η τομή γίνεται μετά την πέμπτη συλλαβή, ενώ στο δεύτερο μετά την έκτη:
“Φέρτε του γαμπρού – καλές αρμάτες”.
“Μπλέχτηκαν με τ’αστρα – τα μαλλιά της”.

Προκειμένου να χαρακτηρίσουμε με ακριβολογία ένα στίχο, δεν φτάνει να τον πούμε δωδεκασύλλαβο ή δεκαπεντασύλλαβο, ανάλογα με τον αριθμό των συλλαβών του. Πρέπει να προσδιορίσουμε αν είναι και οξύτονος, παροξύτονος ή προπαροξύτονος. Αν δηλαδή η τελευταία του λέξη τονίζεται στη λήγουσα “ορθός” στην παραλήγουσα “λήθη” ή στην προπαραλήγουσα “μίλησε”.
Ετσι ο στίχος:
“στα δειλινά τα πένθιμα και φθινοπωρινά”.
είναι οξύτονος δεκατετρασύλλαβος. Ανάλογα, μάλιστα, με το μέτρο στο οποίο είναι γραμμένος, βάζουμε έναν ακόμα χαρακτηρισμό: είναι οξύτονος ιαμβικός δεκατετρασύλλαβος. Οπως μπορεί να είναι τροχαϊκός, δακτυλικός ή αναπαιστικός. Αλλά για τα διάφορα μέτρα θα μιλήσουμε παρακάτω.

Στροφή
Ενα ρυθμικό σύνολο από περισσότερους στίχους αποτελεί τη στροφή. Κάθε στροφή κλείνει συνήθως και ολόκληρο νόημα. Στα τυπωμένα ποιήματα, ανάμεσα από τις διάφορες στροφές, μεσολαβεί ένα λευκό διάστημα. Στην ελληνική ποίηση η στροφή αποτελείται συνήθως από τέσσερις στίχους. Υπάρχουν όμως και στροφές με τρεις, πέντε, έξι ή οχτώ στίχους.

Μέτρο
Οι αρχαίοι Ελληνες βάσιζαν το μετρικό τους σύστημα στην προσωδία, δηλαδή στην εναλλαγή συλλαβών που ήταν μακρές ή βραχείες. Αλλά η διάκριση σε μακρά και βραχέα σιγά-σιγά εγκαταλείφθηκε (κατά τους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες). Κι έτσι η νέα ποίηση αναγκάστηκε να πάρει ως βάση του μετρικού της συστήματος τον τόνο. Θεώρησε δηλαδή ως μακρά την τονισμένη συλλαβή και ως βραχεία την άτονη. Το σύστημα αυτό λέγεται και τονικό σύστημα.
Η εναλλαγή λοιπόν κατά ορισμένο σύστημα τονισμένων και άτονων συλλαβών αποτελεί το μέτρο. Το μέτρο λέγεται επίσης και πόδας (πους). Ενας ή περισσότεροι πόδες αποτελούν το στίχο.
Οταν θέλουμε να συμβολίσουμε τους πόδες ή τα μέτρα χρησιμοποιούμε το για την τονισμένη συλλαβή και το υ για την άτονη.
Κάθε πόδας μπορεί να περιλαμβάνει δύο ή τρεις συλλαβές.
Τα μέτρα (μετρικοί πόδες) στην νεοελληνική ποίηση είναι πέντε: ο ίαμβος, o τροχαίος, ο ανάπαιστος, ο δάκτυλος και ο αμφίβραχυς.

Ιαμβικό μέτρο
Το ιαμβικό μέτρο περιλαμβάνει δυό συλλαβές από τις οποίες τονίζεται η δεύτερη. (u-). Σε ιαμβικό μέτρο π.χ. είναι γραμμένη η “Ξανθούλα” του Διον. Σολωμού.

Την εί|δα την| ξανθού|λα
την εί|δα ψες| αργά, |
που εμπή|κε στη| βαρκού|λα
να πάη| στην ξε|νιτιά

u-,u-,u-,u
u-,u-,u-,
u-,u-,u-,u
u-,u-,u-

Τροχαϊκό μέτρο
Το τροχαϊκό μέτρο περιλαμβάνει επίσης δύο συλλαβές, που τονίζονται όμως αντίστροφα απ’ οτι στον ίαμβο. Δηλαδή τονισμένη είναι η πρώτη συλλαβή και άτονη η δεύτερη (-u).
Σε τροχαϊκό μέτρο είναι γραμμένος και ο “Υμνος εις την Ελευθερίαν” του Διον. Σολωμού.

Σε γνω|ρίζω α|πό την| κόψη
του σπα|θιού την| τρομε|ρή
σε γνω|ρίζω α|πό την| όψη|
που με| βιά με|τράει τη| γή.

-u,-u,-u,-u
-u,-u,-u,-
-u,-u,-u,-u
-u,-u,-u,-

Αναπαιστικό μέτρο
Το αναπαιστικό μέτρο αποτελείται από τρεις συλλαβές, από τις οποίες τονίζεται η τελευταία, ενώ οι δυό πρώτες είναι άτονες (uu-). Σε αναπαιστικό μέτρο είναι γραμμένο το επίγραμμα του Σολωμού, “Η καταστροφή των Ψαρών”:

Στων Ψαρών| την ολό|μαυρη ρά|χη
περπατών|τας η δό|ξα μονά|χη
μελετά|τα λαμπρά| παλικά|ρια
και στην κό|μη στεφά|νι φορεί
γενωμέ|νο από λί|γα χορτά|ρια
που είχαν μεί|νει στην έ|ρημη γή.

uu-,uu-,uu-,u
uu-,uu-,uu-,u
uu-,uu-,uu-,u
uu-,uu-,uu-
uu-,uu-,uu-,u
uu-,uu-,uu-

Δακτυλικό μέτρο
Εδώ όπως στον ανάπαιστο, υπάρχουν επίσης τρεις συλλαβές. Αλλά τονίζεται η πρώτη, ενώ οι δύο επόμενες μένουν άτονες (-uu). Σε δακτυλικό μέτρο είναι γραμμένα τα “Χαμένα χρόνια” του Πολέμη:

Αχ! και να| γύριζαν,| νά’ρχονταν| πίσω
τα χρόνια| που έζησα| πριν σ’αγα|πήσω.
Χρόνια αμνη|μόνευτα,| σα να’ταν| ξένα,
τα χρόνια| που έζησα| δίχως ε|σένα…

-uu,-uu,-uu,-u
-uu,-uu,-uu,-u
-uu,-uu,-uu,-u
-uu,-uu,-uu,-u

Αμφίβραχυς
Οταν το μέτρο περιλαμβάνει τρείς συλλαβές, από τις οποίες τονίζεται η μεσαία (u-u), τότε έχουμε αμφίβραχυ ή μέτρο μεσοτονικό, όπως λέγεται ακόμα. Τέτοιο μέτρο βρίσκομε στο “Μιά πίκρα” του Παλαμά:

Τα πρώτα| μου χρόνια| τα’ξέχα|στα τά’ζη|σα
κοντά στ’ α|κρογιάλι,|
στη θάλασ|σα εκεί τη| ρηχή και| την ήμε|ρη,
στη θάλασ|σα εκεί την| πλατιά, τη| μεγάλη.

u-u,u-u,u-u,u-u,u
u-u,u-u,
u-u,u-u,u-u,u-u,u
u-u,u-u,u-u,u-u.

Τονισμός
Είπαμε οτι κάθε πόδας ή μέτρο περιλαμβάνει τονισμένες και άτονες συλλαβές, πχ. ο ίαμβος μιά άτονη και μιά τονισμένη (u-). Αυτό δεν θα πει πως το ιαμβικό μέτρο πρέπει αναγκαστικά να κλείνει μιά δισύλλαβη λέξη, της οποίας να τονίζεται η δεύτερη συλλαβή (πχ. πουλί). Ο συνδυασμός μπορεί να περιλαμβάνει και συλλαβές από την επόμενη λέξη, πχ.
Την εί|δα την| ξανθού|λα

Επίσης, όταν λέμε συλλαβή τονισμένη και συλλαβή άτονη, δεν το εννοούμε στην κυριολεξία του. Γιατί υπάρχουν συλλαβές που τονίζονται, αλλά που μέσα στο στίχο, με το κανονικό διάβασμα, ο τονισμός τους δεν παίρνει καμιά ιδιαίτερη αξία’ και τούτο, γιατί η αξία αυτή είναι ανάγκη να δοθεί στην επόμενη τονισμένη συλλαβή. Πχ στο στίχο:
Δε θα ι|δεις πα|ρά τον| τάφο

Και το θα και το τον, μολονότι τονίζονται, δεν ακοούονται. Στο ίδιο παράδειγμα ο αναγνώστης πρέπει να προσέξει και τούτο: Στο πρώτο μέτρο, μαζί με το δε θα, βάζουμε και της επόμενης λέξης: δε θα ι. Δηλαδή, μετρώντας τις συλλαβές, δεν τις μετρούμε σύμφωνα με τους κανόνες της γραμματικής, αλλά σύμφωνα με τις απαιτήσεις της ποιητικής τέχνης.
Και η ποιητική τέχνη ενώνει το τελευταίο φωνήεν μιάς λέξης με το πρώτο φωνήεν της επόμενης λέξης. Το φαινόμενο αυτό λέγεται συνίζηση.
Μερικά άλλα παραδείγματα:
Και κυ|νηγού|με, ωι|μέ|να… (όπου η συνίζηση περιλαμβάνει τρία φωνήεντα, ε,ω,ι)
Μόνο γιά την αγάπη <-> ας προσπεράσω.
Τα σκλαβωμένα σου <-> εξεχείλιζαν μαλλιά.

Ρυθμός
Εκτός, από το μέτρο, κύριο γνώρισμα του στίχου αποτελεί και ο ρυθμός. Μερικοί λένε πως ο ρυθμός και το μέτρο σ’ένα ποίημα είναι το ίδιο πράγμα. Κι ωστόσο υπάρχει διαφορά, έστω κι αν δεν είναι εύκολο να προσδιοριστεί ακριβώς.
Οι διαφορές που προκύπτουν από τους τόνους – τόνοι που υπάρχουν αλλά δεν ακούονται – μέτρα που δρασκελούν ρυθμικά τον κανόνα – περι του ποιά συλλαβή θα’ναι τονισμένη και ποιά όχι, όλ’αυτά δημιουργούν ένα ευχάριστο ακουστικό συναίσθημα. Κάτι που δεν ταυτίζεται με το μέτρο, αλλά κυλάει παράλληλα με αυτό, σαν ένα μουσικό κύμα. Και που βγαίνει όχι από κανόνες, αλλά από τη δεξιοτεχνία και την προσωπικότητα του κάθε ποιητή.
Σαν παράδειγμα για την κατανόηση του ρυθμού θα μπορούσαμε να φέρουμε μερικούς στίχους από “Το ταξίδι” του Πορφύρα:

Ονειρο απίστευτο η λιόχαρη μέρα! Εγώ κι η Αννούλα
λίγοι παλιοί σύντροφοί μου και κάποιες κοπέλες μαζί,
μπήκαμε μέσα σε μιά γαλανή μεθυσμένη βαρκούλα,
μπήκαμε μέσα και πάμε μακριά στης χαράς το νησί…

Εδώ το μέτρο είναι δακτυλικό. Αν διαβάσει κανείς ένα προς ένα τους δακτύλους, έχει την αίσθηση του μέτρου. Αν διαβάσει όμως με τη φυσικότητα μιάς σωστής απαγγελίας, το μέτρο υποχωρεί και στην επιφάνεια έρχεται μιά άλλη μουσικότητα. Ιδίως ο τρίτος στίχος, ακουστικά, δημιουργεί ένα ρυθμό, που σε κάνει να βλέπεις κιόλας τη βαρκούλα να σκαμπανεβάζει στα κύματα σαν μεθυσμένη.

Ομοιοκαταληξία
Η ομοιοκαταληξία είναι ένα από τα στολίδια του στίχου, που άρχισε να χρησιμοποιείται στην ποίηση κατά τους Αλεξανδρινούς χρόνους. Οι αρχαίοι Ελληνες δεν είχαν ομοιοκαταληξίες στα ποιήματά τους. Επίσης η “μοντέρνα” λεγόμενη ποίηση δεν χρησιμοποιεί ομοιοκαταληξίες.

Η ομοιοκαταληξία λέγεται ακόμα και ρίμα και στην καθαρεύουσα την έλεγαν “ομοιοτέλευτον”! που τελειώνει δηλαδή κατά όμοιο τρόπο. Γιατί η ομοιοκαταληξία είναι αυτό ακριβώς: δύο ή περισσότεροι στίχοι να τελειώνουν με ομόηχες συλλαβές ή λέξεις.
Μεγάλη είναι η ποικιλία που παρουσιάζουν οι ομοιοκαταληξίες. Αλλοτε ο ήχος είναι ίδιος μόνο στο τελευταίο τονισμένο φωνήεν:
διψώ – ψηλό

Αλλοτε περιλαμβάνει την τελευταία συλλαβή:
κοντά – κεντά

Αλλοτε και τμήμα της προηγούμενης συλλαβής:
δάση – κεράσι

Αλλοτε δύο συλλαβές:
κεράσι – κοράσι

Αλλοτε και τμήμα της προ – προηγούμενης συλλαβής:
κύματα – βήματα

Αλλοτε τρείς ολόκληρες συλλαβές:
σονέτα – χρυσωνέ τα

Φυσικά η ορθογραφία δεν παίζει κανένα ρόλο. Σημασία έχει μόνον ο ήχος.
Η ομοιοκαταληξία λέγεται οξύτονη, παροξύτονη ή προπαροξύτονη, ανάλογα με τον τόνο της λέξης που ομοιοκαταληκτεί:
Οξύτονη: γιαλό – καλό
Παροξύτονη: κλάμα – γράμμα
Προπαροξύτονη: Ηπειρώτισσα – ρώτησα

Στις περιπτώσεις που μιά στροφή έχει τέσσερις στίχους, ομοιοκαταληκτούν συνήθως ο πρώτος με τον τρίτο και ο δεύτερος με τον τέταρτο στίχο. Ομοιοκαταληξία πλεχτή.
Μπορούν όμως να ομοιοκαταληκτούν και ο πρώτος με τον δεύτερο, ο τρίτος με τον τέταρτο. Ομοιοκαταληξία ζευγαρωτή.

Ανάλογα με τη φαντασία και την εκφραστικότητά του, ο ποιητής μπορεί να πετύχει ποικίλους άλλους συνδυασμούς ομοιοκαταληξιών. Πρώτος, τέταρτος, δεύτερος, τρίτος κτλ.

Εκτός από την ομοιοκαταληξία στο τέλος του στίχου, μπορεί να βάλει και ανάλογες ρίμες ενδιάμεσα, αλλά με πολλή προσοχή, ώστε να υπάρξει πραγματικό μουσικό αποτέλεσμα. Αυτές οι εσωτερικές ρίμες λέγονται συνηχήσεις. Πχ:
“Κάποτε φτάνουν και χαρές, τόσες πικρές και θλιβερές“.

Εξάλλου παρηχήσεις έχουμε όταν, με τη συχνότερη χρήση ορισμένων γραμμάτων, δημιουργούμε ηχητικά ένα αποτέλεσμα που δυναμώνει το νόημα. Στην περίπτωση αυτή πρέπει να ξέρουμε οτι, πχ. το γράμμα ρο συνδέεται με το νερό (νερό, ρυάκι, ροή, βροχή, ρόχθος, κεραυνός). Το λ με το φως και τη γλύκα (ήλιος, λάμψη, αίγλη, γιαλός).
Παράδειγμα:
“Μα βούρκος το νεράκι θα μαυρίσει”.
“Εχει ο γιαλός της γλύκας γυρογιάλι”. (Μαβίλης)

Την παρήχηση την πρόσεχαν και οι αρχαίοι. Κλασικό παράδειγμα είναι ο στίχος 370 του Σοφοκλή στον “Οιδίποδα Τύραννο”, (όπου το τ(ταυ) συνδέεται με την οργή και το μίσος):
Τυφλός τα τ‘ ώτα τον τε νούν τα τ‘ όμματα’ ει”.
(Αφού είναι τυφλός στ’ αυτιά, στο νού, στα μάτια).

Ελαττώματα του στίχου
Πολλοί νομίζουν οτι έχοντας μέτρο και ομοιοκαταληξία σ’ένα στίχο, έγραψαν ποίημα. Αλλά δεν είναι έτσι. Η αξία ενός στίχου βγαίνει από το εμπνευσμένο ποητικό νόημά του. Ολα τ’ άλλα, τα τεχνικά μέσα, έχουν μόνο βοηθητικό ρόλο, ώστε το ποίημα να γίνει καλύτερο. Τα μέσα αυτά (μέτρο, ρυθμός, ομοιοκαταληξία κλπ.) πρέπει να στέκονται σε τέτοιο επίπεδο, ώστε να μην προβάλλονται σε βάρος του νοήματος.

Πολλοί αδέξιοι ποιητές (αυτούς που ονομάσαμε στιχουργούς) φροντίζοντας να είναι συνεπείς στα μέτρα και στις ρίμες κολοβώνουν λέξεις (τ’ς είπα), χαλάνε τη γραμματική και το συντακτικό, βάζουν λέξεις παραπανιστές, μόνο και μόνο για να συμπληρώσουν τις συλλαβές που πρέπει κλπ. Ολα αυτά, όπως λέει ο λαός, γίνονται “ποιητική αδεία”.

Η ποιητική άδεια είναι το δήθεν δικαίωμα που έχει ο ποιητής, να παραβαίνει τους παραδεγμένους κανόνες. Ενας μεγάλος ή ένας καλός ποιητής δεν έχει ποτέ ανάγκη να καταφύγει στην ποιητική άδεια, που είναι σφάλμα και ανωμαλία.

Αλλα ψεγάδια που αναφέρονται στο στίχο, και που πρέπει να αποφεύγονται, είναι:

Η χασμωδία: Χασμωδία δημιουργείται όταν δύο φωνήεντα, αντί με τη συνίζηση να αποτελούν μιά συλλαβή, μπαίνουν έτσι, ώστε να νοούνται ως χωριστές συλλαβές:
“Επλεε πάνω στον θολό απέραντο ουρανό”.

Οταν τα δύο φωνήεντα είναι διαφορετικά, η κακή εντύπωση είναι μικρότερη (ο – α). Οταν όμως είναι ίδια (ε – ε) έπλεε, αποτελεί ελάττωμα.
Οταν υπάρχει φόβος χασμωδίας, μπαίνει συνήθως ένα ευφωνικό νι, που διορθώνει την κατάσταση. Αυτό θα το συναντήσουμε συχνά στα δημοτικά μας τραγούδια:
“Πήγε και τον απάντησε μιά(ν) όμορφη κοπέλα”.

Το κακέμφατον. Το κακέμφατον είναι μια άσχημη ή άσεμνη λέξη, που δεν υπάρχει μέσα στο κείμενο, αλλά δημιουργείται ηχητικά από τη συνεκφορά δύο λέξεων ή τμημάτων λέξεων. Πχ:
Η κουκλίτσα της Κατίνας.

Η επανάληψη. Αυτή είναι χειρότερη από το παραγέμισμα. Το να βάζει κάποτε ένας στιχουργός άχρηστες παραπανιστές λέξεις, το δικαιολογεί με την ανάγκη του μέτρου. Υπάρχουν όμως και παραγεμίσματα, που είναι φλύαρες επαναλήψεις του ίδιου πράγματος και δεν εξυπηρετούν κανένα αισθητικό αποτέλεσμα. Αντίθετα κουράζουν ή προκαλούν τη θυμηδία.
Παράδειγμα ο Αχιλλέας Παράσχος, ο οποίος συνήθιζε να λέει το ίδιο πράγμα σε κάθε ημιστίχιο του στίχου, κι αυτό στους περισσότερους στίχους του ίδιου ποιήματος:
“Αγαπημένη Παναγιά, γλυκιά μου Παναγία”.
“Λοιπόν, λοιπόν, δεν ήκουε; δεν ήκουεν οπόσα…”

Στιχουργικές μορφές
Για πολλά χρόνια, ύστερα από το Βυζάντιο, η ελληνική ποίηση είχε συνηθίσει να χρησιμοποιεί ως στίχο τον δεκαπεντασύλλαβο. Οσα ήθελε να ειπεί τα έκλεινε σε δεκαπεντασύλλαβους, που τους σταματούσε εκεί, όπου τέλειωναν τα θέματά της. Σε ποιόν αριθμό έφταναν οι στίχοι, δεν την ενδιέφερε. Αυτό παρατηρείται κυρίως στα δημοτικά μας τραγούδια, που τα περισσότερα είναι ιαμβικοί δεκαπεντασύλλαβοι.

Σιγά-σιγά, και ιδίως κάτω από την ιταλική επίδραση, στα μέρη όπου υπήρχε βενετοκρατία (Κρήτη, Επτάνησα), άρχισε να γίνεται χρήση διάφορων στιχουργικών μορφών. Ως βάση πήραν τον αριθμό των στίχων που είχε κάθε στροφή. Τα είδη αυτά επεξετάθησαν σε μεγάλη ποικιλία και στην ελεύθερη Ελλάδα, μετά την ανεξαρτησία. Παρακάτω δίνομε τις κυριότερες από τις στιχουργικές αυτές μορφές, που οι περισσότερες έχουν ιταλική ονομασία:

Ακροστιχίδα
Η ακροστιχίδα αποβλέπει με τα αρχικά γράμματα κάθε στίχου, να σχηματίσει ένα όνομα. Ηταν γνωστό είδος και στη βυζαντινή φιλολογία, όπου τα αρχικά γράμματα σχημάτιζαν διάφορα ρητά. Στη νεότερη ποίηση σχηματίζουν γυναικεία ονόματα και είναι αφιερώματα ποιητών προς την αγαπημένη τους. Η ακροστιχίδα αποτελεί περισσότερο παιγνίδι, παρά ποίημα με αξιώσεις.
Η παρακάτω ακροστιχίδα παρμένη από το “Ημερολόγιο” του Σκόκου του 1896, είναι μιά συμβουλή πατέρα προς την κόρη του Αννα:

Αγνή μου κόρη, εύλαλος, αγγελική καρδιΑ
Να ζήσεις βίον εύχομαι τρισόλβιον γλυκύΝ
Να έχεις, το βιβλίον σου τροφήν πνευματικήΝ
Ασχόλημά σου δ’ άνετον τα ρόδα και τα ίΑ.”

Αλφαβητάρια
Είναι παρεμφερές είδος – παιγνίδι. Κάθε στίχος ή ο πρώτος στίχος κάθε στροφής αρχίζει με ένα γράμμα της αλφαβήτας, από το α ως το ω κατά σειρά. Πολλές επίσης φορές αναφέρει ολόκληρο το γράμμα:
Ανθρωπε, πάσχεις και θαρρείς το κάμνεις να κερδίσεις…
Βλέπεις τον κόσμον, άνθρωπε, τραχύς είν’ και γυρίζει…
Γίνεσαι μέγας άνθρωπε, βλέπεις τους άνω κάτω… κλπ.”

Αλφα θέλω ν’ αρχινήσω
κόρη μου να ιστορήσω.
Βήτα βέβαια σου λέω
πως γιά σένα πάντα κλαίω… κλπ”.

Συχνά, αντί για το άλφα, βήτα, μπαίνουν αριθμοί, ένα, δύο κλπ. Τέτοιο παράδειγμα διαθέτει και η δημοτική μας ποίηση.
Το πιό γνωστό είναι το “Αλφαβητάριο” που τραγουδιέται στα Ζαγοροχώρια της Ηπείρου, και ακολουθεί τη σειρά του αριθμού από το ένα ως το δώδεκα. Κι επειδή κατά το τραγούδημα επαναλαμβάνονται, καθώς προχωρεί, και όλοι οι προηγούμενοι στίχοι, το τραγούδι δεν έχει τελειωμό.
Ενα είναι τ’ αηδονάκι
το χελιδονάκι
όλον τον Μάη λαλεί
κι όλον τον Θεριστή.

Δύο πέρδικες γραμμένες
γραμμένες πλουμισμένες,
ένα είναι τ’ αηδονάκι
το χελιδονάκι,
όλον τον Μάη λαλεί
κι όλον τον Θεριστή.

Τρία πόδια λετροπόδια,
δύο πέρδικες γραμμένες
γραμμένες πλουμισμένες,
ένα είναι τ’ αηδονάκι
το χελιδονάκι,
όλον τον Μάη λαλεί
κι όλον τον Θεριστή”… κλπ.

Βιλανέλα
Ιταλική στιχουργική μορφή, χρησιμοποιημένη σε λαϊκά τραγούδια. Αποτελείται από 13 στίχους, μοιρασμένους σε τέσσερις στροφές. Η τελευταία στροφή έχει τέσσερις στίχους, οι τρείς πρώτες στροφές από τρεις στίχους. Επίσης ο πρώτος στίχος επαναλαμβάνεται ολόιδιος ως τρίτος στίχος στη δεύτερη και την τέταρτη στροφή. Επίσης ο τρίτος στίχος επαναλαμβάνεται ολόιδιος ως τρίτος στίχος της τρίτης στροφής και ως τέταρτος στίχος της τέταρτης στροφής.
Μιά μορφή βιλανέλας είναι το παρακάτω ποίημα του Μάρκου Τσιριμώκου:
“Μέσ’ της Πλάκας τα σοκάκια,
που διαβαίνει πεταχτούλα,
κρυφολένε χωρίς κάκια,

Πως τους πότισε φαρμάκια
η ξανθομαλλούσα η Κούλα
μέσ’ της Πλάκας τα σοκάκια.

Ολοι τους τα δυό λακκάκια,
σα γελάει η γειτονοπούλα,
κρυφολένε δίχως κάκια,

Πως στα δυό της μαγουλάκια
της αγάπης είναι η βούλα.
Μέσ’ της Πλάκας τα σοκάκια
κρυφολένε χωρίς κάκια.”

Δίστιχα
Είναι είδος γνωστό και από τη δημοτική ποίηση. Κλείνει συμπυκνωμένο νόημα (συχνά με γνωμικό χαρακτήρα), μέσα σε δυό στίχους που ομοιοκαταληκτούν μεταξύ τους.
“Τρεις μοίρες πόθον έβαλαν, ώστε να σε παντρέψουν,
σήμερ’ όπου τσι χαρές των στεφάνια θα σου πλέξουν”. (Δημοτικό)

“Πάλι μου ξίπασε τ’ αυτί γλυκιάς φωνής αγέρας,
κι έπλασε τ’ άστρο της νυχτός και τ’ άστρο της ημέρας”. (Σολωμός)

Επίγραμμα
Αποτελείται από δύο, τέσσερις, έξη ή οκτώ στίχους. Οσο λιγότεροι είναι οι στίχοι, τόσο καλύτερο το επίγραμμα. Φτάνει, φυσικά, να είναι πετυχημένο. Και να δίνει μιά πλήρη εικόνα, έναν πλήρη στοχασμό, ένα πλήρες νόημα, με ζωντάνια, χάρη, πνεύμα και περιεκτικότητα. Θαυμάσια επιγράμματα μας άφησαν και οι αρχαίοι Ελληνες, και είναι σε όλους γνωστά τα περιλάλητα του Συμωνίδου του Κείου, ο οποίος ανύψωσε το επίγραμμα σε άφθαστη τελειότητα:
“Ω ξειν’ αγγέλειν Λακεδαιμονίοις ότι τήδε
κείμεθα, τοις κοίνων ρήμασι πειθόμενοι”.

“Ελλήνων προμαχούντες Αθηναίοι Μαραθώνι
χρυσοφόρων Μήδων εστόρεσαν δύναμιν”.

Επιγράμματα υπάρχουν επιτύμβια (που σκαλίζονται στους τάφους), εγκωμιαστικά (σε διάφορες επετείους ή ευτυχή γεγονότα) και σε σατιρικά.
Δίνομε εδώ ένα σατιρικό επίγραμμα του Κ. Σκόκου, ο οποίος διέπρεψε σ’ αυτό το είδος:
ΣΕ ΘΕΑΤΡΙΚΟ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ
“Μην ακούς τι φλυαρούνε!
μήπως ξέρουνε τι λένε;
Γράφεις δράματα – γελούνε,
γράφεις κωμωδίες – κλαίνε!”

Μπαλάντα
Είναι κι αυτή ξένο στιχουργικό είδος και χρησιμοποιείται προκειμένου να αφηγηθεί κανείς μιά ερωτική ιστορία με τρυφερό, χαριτωμένο ή δραματικό τέλος. Το περιεχόμενο μπορεί να μην είναι και ερωτικό. Πρέπει όμως να έχει κάποια σχέση με παλιούς θρύλους και λαϊκές παραδόσεις.
Η μπαλάντα αποτελείται από τρεις οκτάστιχες και μια τετράστιχη στροφή. Η τελευταία αυτή λέγεται επωδός. Ο τελευταίος στίχος όλων των στροφών είναι ίδιος και επαναλαμβάνεται σαν γύρισμα (refrain).
Παράδειγμα μπαλάντας στη νεοελληνική ποίηση είναι το παρακάτω ποίημα του Κ. Καρυωτάκη:
Στους άδοξους ποιητές των αιώνων
“Από θεούς και ανθρώπους μισημένοι,
σαν άρχοντες που εξέπεσαν πικροί,
μαραίνονται οι Βερλαίν τους απομένει
πλούτος η ρίμα πλούσια και αργυρή.
Οι Ουγκώ με «τιμωρίες» την τρομερή
των Ολυμπίων εκδίκηση μεθούνε.
Μα εγώ θα γράψω μια λυπητερή
μπαλάντα στους ποιητές άδοξοι που ‘ναι.

Αν έζησαν οι Πόε δυστυχισμένοι,
και αν οι Μπωντλαίρ εζήσανε νεκροί,
η Αθανασία τους είναι χαρισμένη.
Κανένας όμως δεν ανιστορεί,
και το έρεβος εσκέπασε βαρύ
τους στιχουργούς που ανάξια στιχουργούνε.
Μα εγώ σαν προσφορά κάνω ιερή
μπαλάντα στους ποιητές άδοξοι που ‘ναι.

Του κόσμου η καταφρόνια τους βαραίνει
κι αυτοί περνούνε αλύγιστοι και ωχροί,
στην τραγική απάτη τους δοσμένοι
που κάπου πέρα η Δόξα καρτερεί,
παρθένα βαθυστόχαστα ιλαρή.
Μα ξέροντας πως όλοι τους ξεχνούνε,
νοσταλγικά εγώ κλαίω τη θλιβερή
μπαλάντα στους ποιητές άδοξοι που ‘ναι.

Και κάποτε οι μελλούμενοι καιροί:
– Ποιός άδοξος ποιητής, θέλω να πούνε
την έγραψε μιάν έτσι πενιχρή
μπαλάντα στους ποιητές άδοξοι που ‘ναι;”

Οκτάβα
Είναι οκτάστιχη στροφή, που αποτελεί ανεξάρτητο ποίημα ή συνδυάζεται με άλλες οκτάβες, γιά ν’ αποτελέσει ποίημα μεγαλύτερο.

Ροντέλο
Είναι το ποίημα που αποτελείται από δεκατρείς στίχους, χωρίς να χωρίζονται σε στροφές. Το κύριο γνώρισμα είναι οτι ο πρώτος στίχος επαναλαμβάνεται ολόιδιος και ως έβδομος και ως δέκατος τρίτος στίχος. Επίσης ο δεύτερος επαναλαμβάνεται και ως όγδοος.
Το ροντέλο ή το κυκλωτό, όπως μετάφρασε ο Ψυχάρης την αντίστοιχη γαλλική λέξη, είναι κυρίως γαλλικό είδος, δεν υπάρχουν δε στην ποίησή μας αξιόλογα τέτοια ποιήματα.
Παράδειγμα ελληνικού ροντέλου:
ΚΑΛΟΓΕΡΟΣ
“Θαμπά μου φέγγει ένα καντήλι
του ογρού κελιού την κρύαν ερμιά.
Στο ξύλο υπομονετικά,
με βέβαιο κι αλαφρό κοντύλι,
της Παναγιάς χλωμά τα χείλη
γράφω και μαύρα τα μαλλιά.
Θαμπά μου φέγγει ένα καντήλι
του ογρού κελιού την κρύαν ερμιά.
Μαύρα μαλλιά! Που να μου στείλει
το νου το Κρίμα πολεμά;
Φύλαε Χριστέ! Χείλη χλωμά…
τη σκέπη κάπου, κάποιο δείλι,
Θαμπά μου φέγγει ένα καντήλι”. (Θρασ. Σταύρου)

Σονέτο
Είναι το ποίημα που αποτελείται από δεκατέσσερεις στίχους, γι’ αυτό λέγεται δεκατετράστιχο. Το είδος χρησιμοποιήθηκε από τους ιταλούς ποιητές Δάντη και Πετράρχη. Στην ελληνική ποίηση συναντούμε σονέτα στο έμμετρο δράμα του Κρητικού θεάτρου, “Βασιλεύς ο Ροδολίνος”.
Στη σύγχρονη εποχή τα καλύτερα σονέτα έγραψε ο Μαβίλης. Οι στίχοι του σονέτου είναι κατά προτίμηση ιαμβικοί εντεκασύλλαβοι και χωρίζονται σε δύο στροφές τετράστιχες και σε δύο τρίστιχες. Ενα παράδειγμα από τον Μαβίλη:
ΕΛΙΑ
“Στην κουφάλα σου εφώλιασε μελίσσι,
γέρικη ελιά, που γέρνεις με τη λίγη
πρασινάδα που ακόμα σε τυλίγει,
σα να’ θελε να σε νεκροστολίσει.

Και το κάθε πουλάκι στο μεθύσι
της αγάπης πιπίζοντας ανοίγει
στο κλαρί σου ερωτιάρικο κυνήγι,
στο κλαρί σου που δε θα ξανανθίσει.

Ω, πόσο στη θανή θα σε γλυκαίνουν,
με τη μαγευτική βοή που κάνουν,
ολοζώντανης νιότης ομορφάδες,

που σα θύμησες μέσα μου πληθαίνουν.
Ω, να μπορούσαν έτσι να πεθαίνουν
κι άλλες ψυχές, της ψυχής σου αδερφάδες”.

Μερικοί προτιμούν να γράφουν το σονέτο σε τρείς τετράστιχες στροφές και μιά δίστιχη.

Τερτσίνες
Είναι οι τρίστιχες στροφές. Παρουσιάζονται όπως και τα δίστιχα, με ομοιοκαταληξία μεταξύ πρώτου και τρίτου στίχου. Αν πρόκειται για μεγαλύτερο ποίημα, με πολλές τερτσίνες, τότε υπάρχει ομοιοκαταληξία μεταξύ των δεύτερων στίχων κάθε στροφής:
“Γλυκύτατη φωνή βγάν’ η κιθάρα
και σε τούτη την άφραστη αρμονία
της καρδιάς μου αποκρίνεται η λαχτάρα”. (Σολωμός)

Τριολέτο
Αποτελείται μόνο από οκτώ στίχους. Εδώ ο πρώτος στίχος επαναλαμβάνεται και ως τέταρτος και ως έβδομος. Δηλαδή τρείς φορές, και γι’ αυτό λέγεται τριολέτο. Επίσης ο δεύτερος επαναλαμβάνεται και ως όγδοος.
Ακόμα, έξω απ’ τους στίχους α και β που επαναλαμβάνονται οι υπόλοιποι που μένουν (γ,δ,ε) είναι τρεις. Ισως κι από αυτούς βγήκε η ονομασία τριολέτο.
Το τριολέτο είναι στιχουργικό είδος, που γεννήθηκε και καλλιεργήθηκε στη Γαλλία. Τα τριολέτα στη νεοελληνική ποίηση είναι σπάνια.
“Στίχε με ρόδα κι Ηλιο ζυμωμένε,
Στίχε αναγεννημένε αριστοκράτη,
Σε θρόνο ανέβα απάνω από τα κράτη,
Στίχε με ρόδα κι Ηλιο ζυμωμένε.

Δικιά σου η βασιλεία, στα ύψη μένε,
που η αρμονία σε κράζει κοσμοκράτη.
Στίχε με ρόδα κι Ηλιο ζυμωμένε
Στίχε αναγεννημένε αριστοκράτη.” (Αγγ. Δόξας)

Τα λαϊκά παιχνίδια
Μιμητικά κινήσεων
Τέτοια τραγούδια τραγουδά ο λαός μας, όταν γλεντά και βρίσκεται σε κέφι κατά τις διάφορες γιορτές, τους γάμους, τα βαφτίσια, τα λαϊκά πανηγύρια. Είναι μιά ομαδική εκδήλωση χαράς, ενθουσιασμού και μεγάλης γενικής ευθυμίας. Τότε για να δοκιμάσουν τη μνήμη και την προσοχή ή αν αντέχουν να ειπούν, χωρίς εισπνοή, πολλούς στίχους ή λέξεις κατά συνέχεια, τραγουδούν και χορεύουν ομαδικά, κάνοντας διάφορες κινήσεις.
“Κίνησα ντε καρά μου ντε
Κίνησα να πα στο μύλο
με τη θειά μου τη Κοντύλω.
Κάτω στο ρέμα στη ρεματιά
είδα πως φυτεύαν τα κουκιά.
– Ετσι τα, καλέ, έτσι τα,
έτσι τα φυτεύανε
έτσι τα φυτεύανε
οι Καρυώτες τα κουκιά”… κλπ.

Το τραγούδι συνεχίζεται και οι χορευτές μιμούνται διάφορες γεωργικές εργασίες: το σκάλισμα, το πότισμα, το μάζεμα, το φόρτωμα κλπ. Οι μιμητικές αυτές κινήσεις, που γίνονται στο ρυθμό του τραγουδιού, κατά τρόπο πλαστικό, μας θυμίζουν τη μορφή του αρχαίου σατυρικού χορού.

Δοκιμαστικά μνήμης
Με τα τραγούδια αυτά δοκιμάζεται η μνήμη του καθενός, δηλ. αν μπορούν να συγκρατήσουν, όσα λέει ο ένας τραγουδιστής.
“Αναψε το καντήλι
που έφεγγε και κένταγε
η κόρη το μαντήλι.
Πήγε κι ο ποντικός
κι έκλεψε το φυτίλι
που έφεγγε και κένταγε
η κόρη το μαντίλι,
το βράδυ στο καντήλι.

Πήγε και μια γάτα
κι έφαγε τον ποντικό,
πώκλεψε το φυτίλι
μεσ’ από το καντήλι,
που έφεγγε και κένταγε
η κόρη το μαντίλι
το βράδυ στο καντήλι.

Πήγε κι ένας σκύλος
κι έπνιξε τη γάτα
πώφαγε τον ποντικό
πώκλεψε το φυτίλι
μεσ’ από το καντήλι,
που έφεγγε και κένταγε
η κόρη το μαντίλι
το βράδυ στο καντήλι… κλπ. κλπ.

Και το τραγούδι συνεχίζεται κατά τον ίδιο τρόπο, πως ύστερα επήγαν: το ξύλο, ο φούρνος, το ποτάμι, το βόδι, ο λύκος, ο κυνηγός, ενώ επαναλαμβάνονται κάθε φορά όλα τα προηγούμενα.
Και το τραγούδι τελειώνει έτσι:

Νάτος και ο κυνηγός!
εσκότωσε το λύκο
που έφαγε το βόδι
που ρούφηξε τον ποταμό,
που έσβησε το φούρνο
που έκαψε το ξύλο
που χτύπησε το σκύλο
που έπνιξε τη γάτα
που έφαγε τον ποντικό
που πήρε το φυτίλι
μεσ’ από το καντήλι
που έφεγγε και κένταγε
η κόρη το μαντίλι
το βράδυ στο καντήλι.
Υπάρχουν ακόμα στιχουργικά παιδικά παίγνια, στιχουργικά αινίγματα, γρίφοι, λεξιγράφοι, αναγραμματισμοί, μεταγραμματισμοί κά.
Τα παιδικά περιοδικά δημοσιεύουν πολλά απ’ αυτά τα πνευματικά παίγνια, που εκτός από την ψυχαγωγία, χρησιμεύουν και για πνευματική άσκηση, γιατί γυμνάζουν τη φαντασία, τη μνήμη, την προσοχή, την κρίση και γενικά όλες τις πνευματικές λειτουργίες.
Πηγές: Από κείμενα του Θ. Ροδάνθη

Χαϊκού
Είναι μια ιαπωνική ποιητική φόρμα. Παραδοσιακά αποτελείται από τρεις ομάδες των 5, 7, 5 συλλαβών, οι οποίες τοποθετούνται σε τρεις στίχους για έμφαση ή σε έναν, χωρισμένο με κενά. Το χαϊκού είναι με συνολικά 17 συλλαβές η πιο σύντομη μορφή ποίησης στον κόσμο. Περιγράφει μια εικόνα της φύσης και δίνει στοιχεία για την εποχή του χρόνου μέσα από εποχιακές λέξεις (Κίγκο).
Υπάρχουν επίσης ποιητές χαϊκού οι οποίοι ακολουθούν μια πιο ελεύθερη φόρμα.
Ο ιδρυτής του σύγχρονου χαϊκού ως αυτόνομης μορφής ποίησης ήταν ο Μασαόκα Σίκι, ο οποίος επίσης διαμόρφωσε τον όρο χαϊκού (από τους παλιότερους χαϊκάι ή χόκκου).
Σήμερα ο Ματσούο Μπασό (1644–1694) θεωρείται ο πρώτος μεγάλος ποιητής χαϊκού. Το δικό του χαϊκού του βατράχου είναι μάλλον το πιο διάσημο χαϊκού στον κόσμο. Επίσης μεγάλοι ποιητές χαϊκού ήταν ο Γιόσα Μπουσόν (1716–1783) και ο Κομπαγιάσι Ίσσα (1763–1827). Ο Κομπαγιάσι Ίσσα δεν ακολουθούσε πάντα τη συμβατική φόρμα 5-7-5. Στα έργα του, που εναντιώνονται στην αυξανόμενη εκζήτηση των χαϊκού, διακρίνεται μια βαθιά αγάπη για τον άνθρωπο και τη ζωντανά πλάσματα η οποία διανθίζεται συχνά με χιούμορ:

«Το βουνίσιο ρέμα
Άλεσε το ρύζι για μένα
Ενώ έπαιρνα εναν υπνάκο»

Μόνο στα μέσα του 20ού αιώνα άρχισαν τα χαϊκού να διαδίδονται στο δυτικό κόσμο. Αρχικά από τη Βόρεια Αμερική, διαδόθηκαν σε όλο τον αγγλόφωνο κόσμο. Ένας σημαντικός βοηθός σε αυτό ήταν ο Άγγλος Ρέτζιναλντ Χόρας Μπλάιθ, ο οποίος εργάστηκε κατά διαστήματα ως δάσκαλος στην ιαπωνική αυλή και εξέδωσε από το 1949 ως το 1952 την τετράτομη ανθολογία με τίτλο “χαϊκού”. Σήμερα γράφονται χαϊκού σχεδόν σε όλες τις γλώσσες.

Χαρακτηριστικά Χαϊκού
Περιεχόμενο
Στο χαϊκού γίνεται η προσπάθεια να συλληφθεί η στιγμή και να διατηρηθεί στην αιωνιότητα. Καθώς οι λέξεις δεν είναι αρκετές για να περιγράψουν την ολότητα μιας στιγμιαίας εμπειρίας, ο ποιητής περιγράφει αχνά μια ιδέα και αφήνει τον αναγνώστη να συμπληρώσει.

Κίγκο
Τα χαϊκού έχουν μια εποχιακή λέξη ή κίγκο η οποία καταδεικνύοντας μια εποχή του χρόνου δίνει στον αναγνώστη ένα πλαίσιο αναφοράς. Η εποχή δε χρειάζεται να αναφερθεί ρητά αλλά μπορεί να υπονοηθεί μέσω άλλων λέξεων. Μερικές από τις πιο γνωστές είναι οι ανθισμένες κερασιές, τα αηδόνια και οι ιτιές για την άνοιξη, μια απογευματινή αύρα, οι λιβελλούλες ή τα κρίνα για το καλοκαίρι, η πανσέληνος, τα κόκκινα φύλλα και τα σκιάχτρα για το φθινόπωρο και οι πάπιες, ο παγετός και το χαλάζι για το χειμώνα. Στο χαϊκού του βατράχου, ο βάτραχος ειναι το κίγκο για την άνοιξη.

Δομή
Ένα χαϊκού σε παραδοσιακή φόρμα αποτελείται από έναν στίχο με τρεις ομάδες λέξεων με πέντε, επτά και πέντε ιαπωνικά φωνητικά σύμβολα. Ωστόσο, ακόμη και κλασικοί ποιητές όπως ο Ματσούο Μπασό και ο Κομπαγιάσι Ίσσα αρκέτα συχνά παραβίαζαν αυτό τον κανόνα και δεν πρέπει να εκλαμβάνεται ως δόγμα.

Συλλαβές
Η καταμέτρηση των συλλαβών είναι ένα άλλο ζήτημα. Η ιαπωνική ποίηση δεν καταμετρά συλλαβές αλλά φωνητικά σύμβολα (Χυόουον μότζι), τα οποία διαφέρουν ελαφρώς, καθώς μια συλλαβή μπορεί να αποτελείται από δύο φωνητικά σύμβολα.
Για παράδειγμα, Νίππον βα είναι η πρώτη γραμμή ενός χαϊκού και αποτελείται από πέντε φωνητικά σύμβολα, ενώ στην ελληνική μεταγραφή μετράμε 3 συλλαβές:
Νι + π + πο + ν + βα

Κιρέτζι
Τα κιρέτζι είναι ειδικές λέξεις που δίνουν δομή και στήριξη στον στίχο. Στο τέλος του στίχου δίνουν μια αίσθηση ολοκλήρωσης, ενώ στο μέσο του δρα σαν σημείο σύντομης παύσης της ροής της σκέψης, δίνοντας την αίσθηση δύο ανεξάρτητων σκέψεων. Σε άλλες γλώσσες τα κιρέτζι αντικαθίστανται με σημεία στίξης.

Ελληνικά χαϊκού
Μια από τις πρώτες αναγνωρισμένες προσπάθειες σύνθεσης χαϊκού στην Ελλάδα καταγράφεται το 1925, όταν ο Γ. Σταυρόπουλος δημοσιεύει στο περιοδικό Λυκαβηττός έξι μικρά ποιήματα με το γενικό τίτλο «Τρίστιχα» συνοδευόμενα από σύντομο σημείωμα γνωριμίας με το ποιητικό είδος.
Ίσως ο πιο επιφανής Έλληνας που έγραψε χαϊκού είναι ο Γιώργος Σεφέρης («Δεκαέξι χαϊκού», Τετράδιο Γυμνασμάτων (1928-1937)) και θεωρείται ο εισηγητής των χαϊκού στην Ελλάδα, είτε λόγω του κύρους του, είτε λόγω του ότι θεωρείται πως ήταν πιο επιτυχής στην προσπάθειά του, όχι όμως χωρίς κριτική.
Το χαϊκού έχει γνωρίσει μεγάλη διάδοση στην Ελλάδα, όπως φαίνεται και από την εισαγωγή του στα ελληνικά σχολεία. Στο μάθημα Μουσικής της Β΄ Γυμνασίου, αφού παρουσιάζεται τη μορφή χαϊκού στους μαθητές, τους ζητείται να μελοποιήσουν το χαϊκού του βατράχου του Μπασό.

«Το χαϊκού του βατράχου»
παλιά λίμνη
ένας βάτραχος μέσα πηδά
ήχος νερού

«Χάικου του Μπασό»
Φάρσα της μοίρας:
κάτω απ’ το κράνος λαλεί
ένα τριζόνι.

Δ.Ι. Αντωνίου, (Από τα Χάι-Κάι)
Αυτή τη νύχτα
τζιτζίκια μεθυσμένα
σαν μεσημέρι…
*
Στη μαύρη νύχτα
ζωγραφίζω γιασεμιά
να ξημερώσει.

Γιώργης Παυλόπουλος, (Το ένα σου μάτι…)
Τρεις φίλοι παίζαν
στα ζάρια το φιλί της.
Κι άλλος το πήρε.
*
Ώχου κι απόψε
δε γλιτώνεις το ξύλο
Καραγκιόζη μου!

Νάσος Βαγενάς, (Τρία χαϊκού)
Έχεις πεθάνει.
Το αίμα σου δεν το ξέρει.
Μήτε το στόμα σου.
*
Νύχια ζεστά.
Αναντικατάστατα.
Γόνατα. Χείλη.
*
Ούτε ένας στίχος
Δε θα μείνει από μας
Για την αγάπη.

Πηγές: Wikipedia, Σχολικά εγχειρίδια

Ποίηση

Η Ποίηση (Ποιητικός Λόγος)

Η ποίηση είναι τέχνη που μιμείται πράξεις και λόγια, όχι
όπως αυτά έγιναν ή ειπώθηκαν, αλλά όπως θα μπορούσαν και όπως θα έπρεπε να γίνουν,
και η οποία αποβλέπει, με την αρμονία και το ρυθμό,
να οδηγήσει στην αρετή τις ανθρώπινες ψυχές που ακούνε τα δημιουργήματά της.

Ποίησις έστι τέχνη μιμητική πράξεών τε καί λόγων, ούχ’
οία ταύθ’ υπάρχει, αλλ’ οία δύναται καί δεί,
τέλος έχουσα τό μεθ’ αρμονίας καί ρυθμού είς
αρετήν διατιθέναι τάς τών ακουόντων ψυχάς. Αριστοτέλης

Τι είναι ποίηση;
Η ποίηση είναι η πρώτη μορφή της τέχνης με την οποία μίλησε ο άνθρωπος. Υστερα ακολούθησε ο πεζός λόγος – κυρίως η Ιστορία – και αργότερα η μελέτη.
Αν θέλαμε να δώσουμε έναν όρισμό της ποίησης, – ο τελειότερος δόθηκε από τον Αριστοτέλη και τον οποίο παραθέτουμε παραπάνω – δεν θα βρίσκαμε άκρη. Υπάρχουν πλήθος ορισμοί, που, λίγο-πολύ, ο ένας συμπληρώνει τον άλλο. Θα παραθέσουμε δύο ακόμα, που ο ένας αναφέρεται στη μορφή και ο άλλος στον αρχικό πυρήνα, στο σάλεμα της ψυχής από την έμπνευση.
O Αγγλος ποιητής Κόλλεριτζ είπε: η ποίηση είναι ιδανική διάταξη ιδανικών λέξεων.
Ο Γάλλος ποιητής Βαλερύ είπε: η ποίηση είναι ανάπτυξη ενός επιφωνήματος.
O πρώτος oρισμός αποβλέπει κυρίως στην εξωτερίκη εμφάνιση του ποιήματος, που πρέπει να είναι απαλλαγμένο από περιττές λέξεις. Καί όσες λέξεις τελικά χρησιμοποιεί ο ποιητής, πρέπει να είναι τέτοιας ποιότητας και να συνδυάζονται με τις γειτονικές τους κατά τέτοιον τρόπο, ώστε το σύνολο να δίνει ένα άψογο μουσικό καί αισθητικό αποτέλεσμα.
O δεύτερος ορισμός αποβλέπει κυρίως στην εσωτερική σύσταση του ποιήματος. Το ποίημα πρέπει να ξεκινάει από έναν αρχικό πυρήνα, από ένα σάλεμα της ψυχής, γιά να ολοκληρωθεί, αναπτυσσόμενο, σε ποιητικό δημιούργημα. Η προύπαρξη μιάς ψυχικής ανάγκης του ποιητή, αποτελεί στοιχείο απαραίτητο. Δίχως αυτή την ανάγκη, χωρίς την ειλικρίνεια της έμπνευσης, δεν μπορεί να υπάρξει σωστή ποίηση. Θα είναι ένα απλό παιγνίδι με τις λέξεις ή μιά καλή έστω κατασκευή, αλλά όχι ποίηση.
Av διαλέξαμε τους δυό αυτούς ορισμούς, είναι γιατί ο ένας συμπληρώνει τον άλλο. Στην ποίηση χρειάζονται τόσο η εσωτερική παρόρμηση καί ειλικρίνεια, όσο καί η ιδεώδης εξωτερική φραστική διατύπωση.
Μερικοί πιστεύουν οτι οι δυό αυτοί παράγοντες εμφανίζονται ταυτόχρονα, μιά καί ο ποιητής είναι ένα ξεχωριστό καί προικισμένο άτομο. Πιστεύουν δηλαδή οτι, γράφοντας, υπακούει στην Εμπνευση. Σαν να βουλιάζη σ’ ένα είδος θείας μέθης, κατά την οποία η Μούσα του υπαγορεύει καί αυτός γράφει. Αυτή η έννοια βγαίνει καί από τoν Oμηρο, που λέει:

Ανδρα μοι έννεπε, Μούσα, πολύτροπον…

Στην πραγματικότητα, αυτό που αποκαλούμε Εμπνευση, είναι μιά καλή στιγμή, μιά ευτυχισμένη διάθεση. Μέσα σ’ αυτή τη διάθεση πλάθεται καί αναπτύσσεται ο αρχικός πυρήνας, το «επιφώνημα», καθώς είπε ο Βαλερύ. Χρειάζεται όμως να έρθει ύστερα καί η επεξεργασία, ώστε να βρεθούν οι κατάλληλες λέξεις καί να μπουν σε μιά ιδεώδη ρυθμική διάταξη, όπως θέλει ο Κόλλεριτζ.
Το αρχικό γέννημα της φαντασίας πρέπει να πειθαρχήσει στους κανόνες της σύνθεσης. Το σύνολο αυτών των κανόνων, όπως θα τους αναπτύξουμε αναλυτικά παρακάτω, αποτελεί την ποιητική τέχνη.
Πρέπει όμως να εξυπηρετεί καί έναν ανώτερο σκοπό’ αυτόν που τονίζει ο Αριστοτέλης δηλ. με την αρμονία καί το ρυθμό να οδηγήσει τους ανθρώπους στην αρετή.
Από κείμενα του Θ.Ροδάνθη

Τα είδη της ποίησης
Η επική ποίηση είναι το αρχαιότερο είδος ποίησης. Τα έπη ασχολούνται με την περιγραφή και αφήγηση λόγων, πράξεων και κατορθωμάτων θεών (θρησκευτικό έπος) και ηρώων (ηρωικό έπος). Η Ιλιάδα και η Οδύσσεια του Ομήρου είναι τα αρχαιότερα ελληνικά έπη. Από τα σύγχρονα ξεχωρίζει ο Διάκος του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη.
Η λυρική ποίηση εκφράζει το συναισθηματικό κόσμο του ποιητή (χαρά, λύπη, ενθουσιασμό κλπ). Αρχαία λυρικά ποιήματα ήταν οι ωδές, οι ύμνοι (μελική ποίηση) και οι διθύραμβοι, τα εγκώμια, οι παιάνες (χορική ποίηση). Από τα σύγχρονα μας ποιήματα τα πιο πολλά είναι λυρικά.
Η ελεγειακή ποίηση εκφράζει έντονα συναισθήματα λύπης, πένθους (θρηνητικά, πένθιμα ποιήματα).
Η βουκολική ποίηση υμνεί τη ζωή της υπαίθρου και αντλεί θέματα από τη φύση.
Η δραματική ποίηση συνταιριάζει έπος και λυρισμό σε μορφή θεατρική. Τέτοια είναι η αρχαία τραγωδία, κωμωδία και σάτιρα, οι τραγωδίες του Σαίξπηρ κλπ και από τα νεότερα οι τραγωδίες του Σικελιανού και του Καζαντζάκη.

Ανάλογα πάλι με το περιεχόμενο και την τεχνοτροπία του ποιητή η ποίηση χωρίζεται στα εξής είδη:
Ρομαντική όπου δεν κυριαρχεί η λογική αλλά το συναίσθημα. Τέτοια ποιήματα έγραψε ο Παπαρρηγόπουλος, ο Βασιλειάδης κ.α.
Παρνασσιακή, όπου κυριαρχεί η προσπάθεια του ποιητή να πλάσει τέλειους στην εμφάνιση στίχους.
Συμβολική, όπου με τη μουσική επεξεργασία του στίχου (μουσικότητα, ρυθμός κλπ) σε συνδυασμό με το νόημα δημιουργείται συγκίνηση στον αναγνώστη.

Από τους μεγαλύτερους ποιητές του κόσμου είναι οι Αρχαίοι Έλληνες τραγικοί Αισχύλος, Σοφοκλής και Ευριπίδης, οι κωμικοί Αριστοφάνης και Μένανδρος, και οι λυρικοί Πίνδαρος, Αλκαίος και Σαπφώ. Κατά τη νεότερη εποχή ξεχωρίζει η ποιητική δημιουργία του Σαίξπηρ, του Δάντη, του Γκαίτε,του Σίλλερ, του Ουγκώ, του Χάινε. Η νεοελληνική ποιητική μούσα μας χάρισε τα θαυμάσια δημοτικά τραγούδια και τα ποιήματα γνωστών ποιητών, όπως ο Διονύσιος Σολωμός, ο Ανδρέας Κάλβος, ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης, ο Κωστής Παλαμάς κ.α.

Οι αρχαίοι Έλληνες ανέπτυξαν ιδιαίτερα την ποίηση και συγκεκριμένα το έπος, τη λυρική ποίηση και το δράμα ως ποιητικά είδη, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει πως δεν άνθισαν και άλλα είδη, όπως η βουκολική ποίηση. Αξιοσημείωτο είναι ότι πέντε από τις εννέα Μούσες ήταν προστάτιδες των διαφόρων ειδών της ποίησης.
Πηγή: el.wikipedia.org

Ο Κλέων Παράσχος γράφει για την ποίηση
Ο Valéry μάς έδειξε αρκετά πειστικά την αδυναμία μας να ορίσουμε την ποίηση. «Επειδή ούτε το καθαυτό αντικείμενο της ποιήσεως ούτε η μέθοδος για να το βρούμε έχουν ξεκαθαριστεί, αφού, όσοι τα γνωρίζουν σωπαίνουν, και όσοι δεν τα ξέρουν μιλούνε γι’ αυτά, κάθε σαφήνεια πάνω στα ζητήματα τούτα εξακολουθεί να είναι υπόθεση προσωπική, η μεγαλύτερη αντίφαση στις γνώμες επιτρέπεται, και για καθεμιά υπάρχουν ένδοξα παραδείγματα και πειράματα που δύσκολα μπορεί κανείς να τ’ αμφισβητήσει».
Πραγματικά, από τα πιο δύσκολα πράγματα —ίσως και αδύνατο— είναι να ορίσει κανείς την ποίηση, — εννοώ να την ορίσει ακριβώς. Ένα μέσο προσφέρεται για μια τέτοια απόπειρα, το πιο πρόχειρο και το πρώτο· η προσωπική πείρα του καθενός μας. Ας ανατρέξουμε λοιπόν στην προσωπική πείρα μας. Τι θα δούμε; Θα δούμε ότι διαβάζοντας ποιητές όχι διαφορετικών καιρών και τόπων ή ειδών (επικό, δραματικό, λυρικό), αλλά δυο λυρικούς του ίδιου τόπου και του ίδιου καιρού, έχουμε —έχει ο «επαρκής» αναγνώστης— μια διαφορετική εντύπωση από τον καθένα. Άλλη εντύπωση ξυπνά μέσα μου ένα ποίημα του Παλαμά, άλλη ένα ποίημα του Χατζόπουλου, άλλη ένα ποίημα του Γρυπάρη. Πιθανόν να υπάρχουν και όμοια συστατικά στην εντύπωση· τα διαφορετικά όμως συστατικά είναι περισσότερα και αυτά κατά κύριον λόγον προσδιορίζουν την εντύπωση.
Η διαφορά μεγαλώνει όταν έχουμε να κάνουμε με ποιητές (ομοειδείς πάντοτε) διαφόρων τόπων, και προπάντων, διαφόρων καιρών. Εδώ, δεν πρόκειται πια για μια απλή διαφορά· κάθε καιρός μάς προσφέρει και ένα εντελώς άλλο νόημα της ποιήσεως, δηλαδή, κάθε καιρός ορίζει μ’ έναν τρόπο δικό του την ποίηση. Οι ρομαντικοί, έξαφνα, όρισαν την ποίηση εντελώς αντίθετα από ό,τι την όριζαν οι κλασικοί, και την αντίθεση αυτή τη διατήρησαν και οι νεορομαντικοί, και οι συμβολιστές, και ακόμα εντονότερα, οι υπερρεαλιστές. Τι μας δείχνουνε όλα τούτα; Ότι ενιαίος ορισμός της ποιήσεως δεν υπάρχει, αφού και η ποίηση δεν είναι μια, αλλά κάθε εποχή έχει μια δική της έννοια της ποιήσεως.
Αυτός ο δρόμος λοιπόν δε θα μας οδηγήσει στον ορισμό που ζητούμε. Ας πάρουμε έναν άλλον, πιο δύσκολον, στην πρώτη ματιά, που ίσως όμως μας ευκολύνει περισσότερο στη δουλειά μας. Ας πάρουμε τις τρεις μεγάλες υποδιαιρέσεις της ποιήσεως· την επική, τη δραματική, τη λυρική ποίηση. Μήπως κάτω από τη διαφορετική επιφάνεια, τα τρία αυτά είδη έχουν τίποτε το κοινό; Ναι, βέβαια, έχουν. Πρώτα πρώτα, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, κρυφότερα ή φανερότερα, εκφράζουν πείρες ατομικές, ανθρώπων, ποιητών, του Όμηρου, του Αισχύλου, του Πίνδαρου, ιστορίες τριών ψυχών, τρεις στάσεις απέναντι στη ζωή, πράμα που βρίσκουμε και στους πεζογράφους και σε κάθε τεχνίτη. Και ύστερα —τούτο είναι το πιο σπουδαίο εδώ— ο λόγος και των τριών αυτών ποιητών είναι μουσικός, τον συγκροτούν και τον προσδιορίζουν ρυθμοί και μέτρα. Το βρήκαμε λοιπόν. Η ποίηση δεν είναι μονάχα ο «έμμετρος» ή ο «μουσικός» λόγος, «τα περί την μουσικήν και τα μέτρα» καθώς πίστευε ο Πλάτων. Είναι αυτό, μαζί με ένα άλλο συστατικό· το βίωμα· αίσθημα ή στοχασμό, που τα ζήσαμε βαθιά, επίμονα ή συναίσθημα, που δόνησε έντονα την ψυχή μας και που προχώρησε και βαθιά. Να, λοιπόν, ο ορισμός. Ποίηση είναι κάθε βίωμα βαθύ που εκφράζεται με έμμετρο λόγο.
Βιαστήκαμε νομίζω· ας δούμε καλύτερα το πράμα. Τα μέτρα και οι ρυθμοί είναι συστατικά αχώριστα, σύμφυτα, «τα περί την μουσικήν και τα μέτρα ποίησις τούτο μόνον καλείται»; Δε μπορεί να υπάρξει λόγος ποιητικός (δε λέω ποίηση) χωρίς μέτρα και ρυθμούς; Πώς όχι; Ένα πλήθος ποιητές, ο Ρεμπώ, ο Λωτρεαμόν, ο Χούιτμαν, ο Κλωντέλ, οι υπερρεαλιστές, μας έδωσαν και μας δίνουν λόγο ποιητικό που ελάχιστα διαφέρει ή που δε διαφέρει καθόλου από την πρόζα. Δεν παύουν ωστόσο να είναι ποιητές, και πολύ σπουδαίοι μάλιστα, ποιητές σε όλη τη σημασία της λέξης. Άρα, τα μέτρα και οι ρυθμοί δεν είναι στοιχεία ουσιαστικά, βασικά, αχώριστα από την ποίηση, «τα περί την μουσικήν και τα μέτρα» δεν είναι τούτο μόνον η ποίηση.
Είναι λοιπόν στοιχείο αχώριστο από την ποίηση το βαθύ —τονίζω τη λέξη— το βαθύ βίωμα; Αλλά ποιο βίωμα είναι το βαθύ, δηλαδή από τις εμπειρίες, από ποια γεγονότα, από ποια στρώματα του ψυχοπνευματικού βίου μας μπορεί ν’ αναδυθεί ποίηση; Από το αίσθημα —ένα οποιοδήποτε αίσθημα— από το συναίσθημα —ένα οποιοδήποτε συναίσθημα— από το πάθος, από το χώρο της νοήσεως ή από το χώρο του «ηθικού»; Ας ακούσουμε έναν ποιητή, τον Ρίλκε. Είναι πολύ υπολογίσιμη η απάντηση που δίνει στο ρώτημα τούτο. «Νομίζω πως θάπρεπε ν’ αρχίσω να δουλεύω λιγάκι, τώρα που μαθαίνω να βλέπω. Είμαι είκοσι οχτώ χρόνων και δεν έκαμα σχεδόν τίποτε. Για να ιδούμε: έγραψα μια μελέτη για τον Carpaccio, που είναι κακή, ένα δράμα με τον τίτλο «Γάμος», που θέλει ν’ αποδείξει αληθινή μια ψεύτικη θέση με μέσα ύποπτα, και στίχους. Ναι, αλλά οι στίχοι έχουν τόσο λίγη σημασία όταν τους γράφουμε νέοι! Θα έπρεπε να περιμένουμε και να καρπολογούμε σε ολάκερη ζωή, μια ζωή μακριά αν είναι βολετό — και ύστερα τέλος, πολύ αργά, θα είμαστε ίσως ικανοί να γράψουμε τις δέκα γραμμές που θα είναι καλές. Γιατί οι στίχοι δεν είναι, όπως πιστεύουν μερικοί, αισθήματα (αυτά τάχουμε πάντα αρκετά νωρίς), είναι πείρες. Για να γράψει κανείς και ένα στίχο, πρέπει νάχει ιδεί πολλές πολιτείες, ανθρώπους και πράματα, πρέπει να γνωρίζει τα ζώα, πρέπει να αισθάνεται πώς πετούν τα πουλιά και να ξέρει τι κίνηση κάνουν τα μικρά λουλούδια όταν ανοίγουνε το πρωί. Πρέπει να μπορείς να ξανασυλλογιστείς δρόμους σε άγνωστα μέρη, συναντήσεις απροσδόκητες, αναχωρήσεις που τις έβλεπες καιρό να ζυγώνουν, μέρες των παιδιάτικων χρόνων που το μυστήριο τους δεν εξιχνιάστηκε ακόμα, τους γονείς σου που τους πλήγωνες όταν σου έφερναν μια χαρά που δεν την καταλάβαινες (ήταν μια χαρά καμωμένη για άλλον), αρρώστιες των παιδιάτικων χρόνων που άρχιζαν τόσο παράξενα, με τόσο βαθιές και σοβαρές μεταμορφώσεις, μέρες που πέρασες σε κάμαρες ήρεμες και απόμερες, πρωινά στην ακροθαλασσιά, την ίδια τη θάλασσα, θάλασσες, νύχτες ταξιδιών που φρικιούσαν πολύ ψηλά και πετούσαν με όλα τ’ άστρα — αλλά και όλα αυτά να μπορείς να τα σκέπτεσαι, δεν είναι αρκετό. Πρέπει νάχει κανείς αναμνήσεις από πολλές ερωτικές νύχτες, που καμιά τους δεν έμοιαζε με την άλλη, από κραυγές γυναικών που ούρλιαζαν γεννοβολώντας, και από ανάλαφρες, λευκές, κοιμόμενες λεφτερωμένες που ξανάκλειναν. Πρέπει ακόμα νάχουμε σταθεί δίπλα σ’ ετοιμοθάνατους, νάχουμε μείνει καθισμένοι κοντά σε νεκρούς, μες στην κάμαρα, με το παράθυρο ανοιχτό και με τους θορύβους που έρχονται μαζωχτοί κάθε τόσο.
»Αλλ’ ούτε φτάνει να έχουμε αναμνήσεις. Πρέπει να ξέρουμε να τις ξεχνούμε όταν είναι πολλές, και πρέπει νάχουμε τη μεγάλη υπομονή να περιμένουμε να ξανάρθουν. Γιατί ακόμα και οι αναμνήσεις δεν είναι ό,τι χρειάζεται. Όταν μονάχα γίνουν μέσα μας αίμα, ματιά, χειρονομία, όταν δεν έχουν πια όνομα και δεν ξεχωρίζονται πια από μας, τότε μονάχα, σε μια πολύ σπάνια ώρα, μπορεί απ’ ανάμεσά τους να υψωθεί η πρώτη λέξη ενός στίχου…»
Πρέπει να υπάρχει βίωμα για να υπάρξει ποίηση· και ο Ρίλκε μάς αφήνει να εννοήσουμε —να διαισθανθούμε— τι είναι το βαθύ, πλούσιο, μυστικό και απροσδιόριστο αυτό πράμα. Πιο απτά ορίζει το βίωμα ο Καρλάυλ. Ο Καρλάυλ πιστεύει ότι όπου υπάρχει πάθος, αναταραχή της ψυχής, και βάθος, χώρος βαθύς και μυστικός της ψυχής, υπάρχει μουσική, άρα —τα δυο πράγματα δεν τα χωρίζει— και ποίηση. Εκεί που αναδίνεται ο τόνος του πάθους, αναδίνεται κάτι το ποιητικό. Οι λέξεις που ξεστομίζουμε, λέει, κατεχόμενοι από οργή, γίνονται άσμα. Δεν νομίζω τα λόγια που ξεστομίζουν εκείνοι που καβγαδίζουν να γίνονται «άσμα». Θα μπορούσε πολύ σωστότερα να πει ο Καρλάυλ ότι οι λέξεις που ξεστομίζουμε κατεχόμενοι από έρωτα, γίνονται άσμα. Και τότε, θα θυμόμαστε πόσο, πράγματι, σε κάποια έργα του Σαίξπηρ, λ.χ., όπου πεζός και έμμετρος λόγος ανακατώνονται, όπως στο «Χειμωνιάτικο Παραμύθι», εκεί που αρχίζει να μιλά το πάθος, η συγκινημένη ψυχή, ο λόγος αυτοδύναμα θάλεγες, φυσικά, αναπόδραστα από πεζός γίνεται έμμετρος — ποιητικός. Για τον Καρλάυλ καθετί που έχει βάθος, είναι άσμα, δηλαδή ποίηση. Ολάκερος ο ενδόμυχος κόσμος είναι μελωδικός και φανερώνεται με τραγούδι. Μουσικά παθαίνεται, μουσικά δονείται, γίνεται μουσική η σκέψη μας όταν εισδύει την εσώτατη ουσία των πραγμάτων που είναι η ίδια η μουσική. Ποιητικό βίωμα λοιπόν για τον Καρλάυλ είναι κάθε επικοινωνία της ψυχής με την εσώτατη ουσία του κόσμου και της ζωής, που είναι μουσική, δηλαδή κάτι που δεν μπορεί μήτε να το συλλάβει μήτε να το εκφράσει ο νους.
Ακόμα πιο μυστικό, και πιο καθαρό νόημα δίνει στο βίωμα το ποιητικό ο Πόε, νόημα πλατωνικό, όπως τόνιωσε και το έζησε η ρομαντική του συνείδηση, η θρεμμένη με το γερμανικό ιδεαλισμό. Ο Πόε βγάζει έξω από το χώρο του ποιητικού βιώματος το πάθος —την αναταραχή της καρδιάς— και βγάζει έξω και το ηθικό αίσθημα και την καθαρή σκέψη. Όλ’ αυτά δέχεται ότι επεισοδιακά μόνο και με λογιώ λογιώ τρόπους μπορούν να υπηρετήσουν το σχέδιο το γενικό του ποιήματος, υποταγμένα όμως στην Ομορφιά. Γιατί ουσία και ατμόσφαιρα του ποιήματος είναι η Ομορφιά.
Πολύ ακαθόριστη αυτή η λέξη ομορφιά κι εδώ καταντά πραγματικά μεταφυσική. Ακριβώς· μεταφυσικό είναι το νόημα που δίνει στο βίωμα το ποιητικό και στην ποίηση ο Πόε. Ποιητική εμπειρία ζει και εκφράζει ο ποιητής και τότε μόνο μπορεί ν’ αξιώσει τη θεία ονομασία του ποιητή, όταν μέσα από την ποίησή του μας κάνει, σαν σ’ έκσταση, και αναλυμένοι σε δάκρυα, να διαισθανθούμε, να δούμε σε αόριστες και σύντομες αστραπές, την Ομορφιά, την όχι εγκόσμια, που τ’ αληθινά της συστατικά δεν ανήκουν ίσως παρά στην αιώνια ουσία των όντων. Δίψα άσβηστη και νοσταλγία μάς καίει, πόνος που δεν μπορούμε ν’ αδράξουμε, σε τούτη εδώ κιόλας τη γη, τις θείες και μαγικές υπερκόσμιες χαρές που δίνει η Ομορφιά, δίψα και νοσταλγία που είναι συνέπεια και δείγμα μαζί της αθάνατής μας ουσίας.
Ο ποιητικός χώρος, όπως τον ξεκαθαρίζει, —όπως τον συμμαζεύει— ο Πόε, είναι ο χώρος της καθαρής ποιήσεως. Οι νεότεροι θεωρητικοί της καθαρής ποιήσεως, ο Μαλλαρμέ, ο Αββάς Μπρεμόν, ο Βαλερύ, θα βάλουν τα ίδια ορόσημα και θα περιορίσουν στον ίδιο απάνω κάτω χώρο το «ποιητικό», τα ίδια σχεδόν που κρατά και ο Πόε συστατικά θα κρατήσουν και τα ίδια θ’ απορρίξουν, μόνο που αυτοί θα επιμείνουν ιδιαίτερα στην αξία του φθόγγου, στη φθογγική σύσταση του ποιήματος, και, ώρες ώρες, θα δώσουν την εντύπωση ότι ουσία του ποιήματος, όλο το ποίημα, είναι γι’ αυτούς η φθογγική σύστασή του.

Στο παραλειπόμενο απόσπασμα ο συγγραφέας ασχολείται με την αξία της φθογγικής σύστασης του στίχου. Μεταξύ άλλων γράφει:

Να, έξαφνα, οι στίχοι τούτοι του Λέρμοντοφ, σε μια πεζή, την πιο πρόχειρη που μπορεί να γίνει μετάφραση. «Η νύχτα είναι γαλήνια —η έρημος ακούει το Θεό— και το άστρο μιλάει στο άστρο». Ούτε μουσική, (φθογγική), ούτε μέτρα, — λόγια κοινά, πενιχρά ίσα ίσα, και ένα μονάχα επίθετο «γαλήνια». Και όμως, οι στίχοι αυτοί είναι μουσικοί, είναι ποιητικοί, είναι άπειρα ποιητικότεροι απ’ αυτούς λ.χ. τους στίχους, που έχουν όλο το μετρικό οπλισμό και είναι γεμάτοι από ποιητικότατα (που φέρνουν στο νου μας παραστάσεις ποιητικές) πράματα:

Άκουσε το απόκοσμο, το παληό βιολί,
μέσα στη νυχτερινή σιγαλιά του Απρίλη.
Στο παληό κουφάρι του μια ψυχή λαλεί
με τ’ αχνά κι απάρθενα της αγάπης χείλη…

Καμιά ποιητική εντύπωση, ενώ αντίθετα, τα πενιχρά, τα δίχως μέτρα και ρυθμούς και ομοιοκαταληξίες λόγια του Λέρμοντοφ ξυπνούν μέσα μας τη βαθύτερη ποιητική συγκίνηση που μπορούμε να αισθανθούμε, εκείνη που μας δίνει η μέθεξή μας σ’ ένα αίσθημα πραγματικά θρησκευτικό, το ακρόαμα του μυστηρίου του κόσμου. Ένα αίσθημα βαθύ αποτυπώθηκε εδώ πέρα στα λόγια και τα έκανε ποίηση, τα έκανε λόγια μουσικά, με το βαθύτερο νόημα της λέξης.
Κατόπιν αυτού αναρωτιέται: Αυτό όμως το «ρεύμα» το ζωοποιό, που όταν διαπερνά τις λέξεις τις κάνει από άψυχα σύμβολα, πλήκτρα μαγικά, ουσία μαγική, από πού ξεπηδά, το γεννούν οι λέξεις, έτσι καθώς οι φθόγγοι τους ενώνονται ο ένας με τον άλλον, θωπεύουν, αγκαλιάζουν, φιλούν ο ένας τον άλλον, ή μήπως ξεπηδά από κάποιο μυστικό κέντρο της ψυχής και διοχετεύεται και πηγαινοέρχεται ακούραστο, αστείρευτο, μες στις λέξεις;
Και καταλήγει ως εξής (αφού παραθέτει κι άλλους στίχους):
Η ποίηση δεν μπορεί να είναι φθόγγος μόνο, δεν μπορεί να είναι μόνο μαγεία φθογγική. (Όπως δεν μπορεί να είναι και μόνο εικόνα). Είναι μαγεία, που δεν τη δημιουργεί όμως μόνο ο φθόγγος. Υπάρχει και ένα άλλο στοιχείο, ομοούσιο ίσως με το φθόγγο, που γεννιέται ίσως μαζί με το φθόγγο, που και η ύπαρξή του όμως και η παρουσία του μες στο ποίημα, πέρα πέρα, δεν ταυτίζεται με το φθόγγο. Όταν ό,τι πιο ωραίο, πιο βαθύ, πιο ουσιαστικό έζησα, όταν όλα μου τα μεγάλα ανθρώπινα ενδιαφέροντα μου τα δίνει στο ποίημά του ο ποιητής, εκφρασμένα με τον πιο εξαίσιο τρόπο κι έτσι που να μοιάζουν και σα γνωστά και σαν πράματα που πρώτη φορά τ’ αντικρίζω· και όταν νιώθω ότι με τα λόγια του μου ξεσκεπάζει ό,τι περισσότερο μπορεί να ξεσκεπαστεί από το μυστήριο της ψυχής και του κόσμου, με κάνει να ζυγώσω χώρους όπου δε θα με πάει άλλος κανείς· τότε, αυτό που μου προσφέρει, αυτή η γνώση, αυτή η αποκάλυψη είναι για μένα κάτι μαγικό και πολύτιμο όσο και η μαγεία του φθόγγου. Και είναι η απόλυτη εγγύηση της παρουσίας μιας ψυχής, και όχι της παρουσίας, έστω και ενός απαράμιλλου, μάγου όμως μόνον του ήχου.
Θα μπορούσαμε ίσως τώρα να επιχειρήσουμε έναν ορισμό της ποιήσεως. Θα μπορούσαμε να πούμε: Ποίηση είναι ένα βίωμα βαθύ που έγινε μαγικός λόγος. Φτάσαμε μήπως στο τέρμα του σκοπού μας; Όχι, γιατί το δεύτερο μέρος του ορισμού θέλει ξεδιάλυμα. Ποιον λόγο μπορούμε να ονομάσουμε μαγικό; Εκείνον που πραγματώνεται με μέτρα και μουσική, που είναι μουσική προπάντων και από μόνη την τονική σύστασή του; Όχι. Μαγικό λόγο θα πούμε εκείνον που γεννά μέσα μας, ανεξάρτητα από τη μελωδική ή όχι φθογγική σύστασή του, μουσική. Ας θυμηθούμε τον Καρλάυλ και ας θυμηθούμε τους πενιχρούς στίχους του Λέρμοντοφ. Καθετί βαθύ είναι άσμα, άρα ποίηση, μας είπε ο Καρλάυλ. «Η νύχτα είναι γαλήνια —η έρημος ακούει το Θεό— και το άστρο μιλάει στο άστρο». Στα δίχως μέτρα και δίχως φθογγική μουσική λόγια τούτα του Λέρμοντοφ υπάρχει μέλος, υπάρχει ποίηση, είναι ποίηση τα λόγια τούτα, γιατί ανάβρυσαν από κάτι βαθύ, από ό,τι βαθύτερο μπορεί ίσως να νιώσει ο άνθρωπος, από ένα αίσθημα θρησκευτικό που κατάφερε ο ποιητής να το μετουσιώσει σε λέξεις. Ποίηση λοιπόν είναι κάθε βαθύ ψυχικό γεγονός; Όχι. Είναι το βαθύ ψυχικό γεγονός που έγινε λόγος μαγικός, που μπόρεσε να εναποθέσει την ουσία του, να μεταμορφώσει την ουσία του σε λέξεις. Μια τέτοια πραγμάτωση βλέπουμε σε όλη τη νεότερη ποίηση. Και όταν ο λόγος δεν έχει καμιά μουσική φθογγική σύσταση, και όταν δεν παραλλάζει παρά μόνο σχεδόν στη διάταξή του από τον πεζό, είναι ποίηση. Ποίηση είναι ο Λωτρεαμόν, ποίηση είναι ο Έλιοτ, ποίηση είναι ο Καβάφης, ο λόγος τους είναι ουσία ποιητική και ενέργεια ποιητική. Δεν είναι όμως ποίηση καθαρή —όριο όπου δεν μπορούμε να κατοικήσουμε, φλόγα που την περνά το χέρι, όπου δεν μπορεί όμως να κρατηθεί— γιατί δεν απόρριξε στοιχεία που η ποίηση η καθαρή τ’ απορρίχνει, ωσάν άχρηστα, αφού είναι το υλικό του πεζού λόγου, και σα βλαβερά, γιατί χαλούν την καθαρή της ουσία.
Μήπως φτάσαμε τώρα στο τέρμα; Όχι, ούτε τώρα. Προσπαθούμε να πιάσουμε κάτι άπιαστο, να βρούμε το λεκτικό ισοδύναμο ενός μυστηρίου, να ορίσουμε ένα μυστήριο. Ένας γάλλος φιλόσοφος, ο Lachelier, στο πρώτο μάθημά του φιλοσοφίας, που έκαμε στην ανώτερη τάξη ενός γυμνασίου, χάραξε στό μαυροπίνακα τις λέξεις: «Τι είναι φιλοσοφία;» Και αποκρίθηκε: «Δεν ξέρω». Την ίδια απόκριση τίμιο είναι να δίνουμε και όταν μιλούμε για την ποίηση.

Τι είπαν για την ποίηση Έλληνες λογοτέχνες
Μανόλης Αναγνωστάκης
Η ποίηση δεν είναι ο τρόπος να μιλήσουμε αλλά ο καλύτερος τοίχος να κρύψουμε το πρόσωπό μας.

Αριστοτέλης
Η τέχνη της ποίησης είναι έργο του προικισμένου μάλλον παρά του μανικού καλλιτέχνη, γιατί ο πρώτος είναι ο επιδέξιο μιμητής, ενώ ο δεύτερος κατέχεται από ενθουσιασμό και του λείπει η ψυχική ηρεμία.

Κώστας Βάρναλης
Αμ’ οι ποιητάδες; Αρσενικές Πυθίες, που κουβεντιάζουνε με τους Θεούς σαν παλιοί κουμπάροι…Μεσάτοι, κουνιστοί και με κομμένα μάτια, κει που περπατάνε σκορπίζοντας αρώματα και χάχανα καμπανιστά, σταματάνε ξαφνικά, γουρλώνουνε τα μάτια και κοιτάζουνε τ’ άστρα μέρα μεσημέρι. Κείνη τη στιγμή κατεβαίνουν άγγελοι των Θεών και τους καλούνε στον Όλυμπο της Μωρίας!… Εκεί μεθάνε κ’ εδώ χρησμολογούνε. Με τα μάτια των στίχων μας λυτρώνουν από τα δεσμά της ματαιότητας. Αφτοί δίνουν αιωνιότητα σ’ ότι αγγίσουνε με την πνοή τους. Χάρη σ’ αφτούς ο κόσμος γίνεται καλύτερος και βασιλέβουνε στη γης η ψυχή κι ο Θεός!

Νικηφόρος Βρεττάκος
Η ποίηση δεν είναι παρά ένας μεγεθυντικός φακός της πραγματικότητας. Η μεγέθυνση των αληθινών διαστάσεων του ανθρώπου και του κόσμου που μας περιβάλλει, μπορεί να μας μεταδώσει την αίσθηση του μεγαλείου της ζωής την οποία είμαστε έτοιμοι να καταστρέψουμε.

Κική Δημουλά
Είναι από τα πιο επηρμένα μυστήρια, τα πιο αχανή, και μόνο ικανοποίηση στις παρομοιώσεις δίνεις αν πεις ότι η ποίηση είναι ένα μείγμα εύγεστων δηλητηρίων σε χρυσά δελεαστικά ποτήρια, ή ότι είναι ο πειρασμός, ο δαίμονας που μπαίνει ξαφνικά στο σώμα του κανονικού, προκαλώντας ένα σεληνιασμό γόνιμο, ή ακόμα ότι είναι ένα είδος ευθανασίας των πραγμάτων που υποφέρουν μέσα μας, είτε ως ανικανοποίητα είτε ως προδομένα.
Ευκολότερα θα μπορούσε να ορίσει κανείς το ποίημα, μια και αυτό έχει υποκύψει στη σύμβαση να πάρει μια μορφή, ένα σχήμα, που είναι η φυλακή και η απελευθέρωση ταυτόχρονα κάποιου μηνύματος. Ένα ποίημα λοιπόν είναι η διπλή ζωή των λέξεων, ο κρυμμένος ερωτισμός τους και η λαγνεία τους για παρθένα οράματα. Είναι ο τυχοδιώκτης των λέξεων, η πλεονεξία τους: κάθε τόσο εγκαταλείπουν τη μετριότητα της χρήσης τους και ακολουθώντας δυσανάγνωστους χάρτες, που χάραξε ανώνυμη ανησυχία, ψάχνουν, σκάβουν να βρουν φλέβες χρυσού λυτρωτικού ρόλου.
Κι αλλιώς ο ίδιος ορισμός : βαδίζεις σε μιαν έρημο. Ακούς ένα πουλί που κελαηδάει. Όσο κι αν είναι απίθανο να εκκρεμεί ένα πουλί στην έρημο, ωστόσο εσύ είσαι υποχρεωμένος να του φτιάξεις ένα δένδρο. Αυτό είναι το ποίημα.

Οδυσσέας Ελύτης
Η ποίηση αρχίζει εκεί όπου αρχίζει να ηττάται ο θάνατος.

Ανδρέας Εμπειρίκος
Η ποίησις είναι ανάπτυξις στίλβοντος ποδηλάτου.

Κωνσταντίνος Καβάφης
Πολύ υψηλή της Ποιήσεως η σκάλα.

Ελένη Καπετανάκη
Ένα καταφύγιο στους δύσκολους καιρούς, τρόπος ζωής, μάθημα ζωής, το φευγαλέο, το μεγαλειώδες, τραγούδι γι αυτούς που ξέρουν να τραγουδούν και κραυγή γι αυτούς που μπορούν να μιλούν,σοφία αλλά και τρέλλα, μαγεία, σκέψεις και πεποιθήσεις,όλα αυτά που φοβόμαστε, στοχασμός, σκέψη, ένας δρόμος με αρχή μα όχι τέλος, ιδιόμορφος και λυρικός τρόπος έκφρασης,ένα λουλούδι, το ταξίδι της ψυχής που μόνο αυτή μπορεί να φτάσει, η έκφραση του ωραίου, ένα ποτάμι…

Κώστας Καρυωτάκης
Η ποίηση είναι το καταφύγιο που φθονούμε.

Τάσος Λειβαδίτης
Θυμάμαι παιδί που έγραψα κάποτε τον πρώτο στίχο μου. Από τότε ξέρω ότι δε θα πεθάνω ποτέ – αλλά θα πεθαίνω κάθε μέρα.

Μάρκος Μέσκος
Ενας ορισμός της ποίησής μου: ο απελπισμένος έρωτας της ουτοπίας.

Κλέαρχος Νεάρχου ή Κώστας Ουράνης
Ποίηση είναι η αίσθηση και η προτροπή που σου προκαλεί η αφέντρα του ουρανού Σελήνη να γράφεις σαν μια Αυγουστιάτικη Πανσέληνος.

Γιώργης Παυλόπουλος
Μια πόρτα ανοιχτή, για την οποία αιώνες τώρα φτιάχνονται ατέλειωτες αρμαθιές αντικλείδια.

Πλάτων
Η ποίηση ένα πράγμα ανάλαφρο, ιερό και φτερωτό. Η ποίηση είναι η αιτία που φθείρει το κάθε τι από το μη είναι στο είναι.

Γιάννης Ρίτσος
Πολλοί στίχοι είναι σαν πόρτες – πόρτες κλειστές σ’ ερημωμένα σπίτια
και πόρτες ανοιχτές σε ήμερες συγυρισμένες ψυχές.

Γιώργος Σαραντάρης
Η ποίηση είναι εκείνος ο εαυτός μας που δεν κοιμάται ποτέ.

Μίλτος Σαχτούρης
Λανθάνουσα κοινή ανθρώπινη ανάγκη για ουρανό.

Γιώργος Σεφέρης
Η ποίηση έχει τις ρίζες της στην ανθρώπινη ανάσα.

Γιώργος Σεφέρης
Είναι παράξενο πως γράφει κανείς ποιήματα…

Νίκος Φωκάς
Ακραία δυνατότητα μιας άνοιξης.

Αργύρης Χιόνης
Η ποίηση πρέπει να ‘ναι ένα ζαχαρωμένο βότσαλο πάνω που θα ‘χεις γλυκαθεί να σπας τα δόντια σου.

10 ποιήματα που θα σας κάνουν να λατρέψετε την ποίηση!
“Ότι και να σας λένε, μην ακούτε, οι λέξεις και οι ιδέες μπορούν να αλλάξουν τον κόσμο!”
Η ποίηση, η ανάγνωση λογοτεχνικών κειμένων, η ζωγραφική, η μουσική και γενικά η τέχνη είναι στοιχεία τόσο ζωτικής σημασίας για τον άνθρωπο όσο η αναπνοή και το καθαρό οξυγόνο!
Η ποίηση ανέκαθεν είχε μια μυστηριακή, ευεργετική ιδιότητα στο να απαλύνει τις υπαρξιακές αγωνίες του ανθρώπου και να «καθαγιάζει» τα πάθη του, κάνοντας τη σκέψη και τις ιδέες να μοιάζουν πιο υπαρκτές απο ποτέ, ενώ ταυτόχρονα είναι ένας τρόπος να γίνεται κανείς «αιώνιος», έστω για λίγο! Μέσω της ποίησης, μπορείς να προσδώσεις ένα νόημα στο ψυχρό και αδιάφορο σύμπαν που σε περιβάλλει, στο σύμπαν που «ήρθες» έτσι τυχαία και απροσδόκητα!
Όσο διαρκεί ένα ποίημα, είτε για εκείνον που το γράφει είτε για εκείνον που το διαβάζει, μπορεί κανείς να διαρρήξει για λίγο την θνητότητα της ύπαρξής του και να «αγκαλιάσει» την ασύλληπτη, για τον ανθρώπινο νου, έννοια της αιωνιότητας.
Παραφράζοντας τη μνημειώδη φράση του Κάφκα, θα μπορούσαμε να δώσουμε έναν ορισμό στην ποίηση, που της ταιριάζει απόλυτα: «Τα ποιήματα που μας κάνουν καλό είναι αυτά που πέφτουν σαν τσεκούρι στην παγωμένη θάλασσα της ψυχής μας.»!

1. Αγαπάω – Νίκος Καββαδίας (Ένα τρομερά ευαίσθητο και αδημοσίευτο ποίημα που έγραψε ο Νίκος Καββαδίας όταν ήταν μόλις 19 χρονών!)
«Αγαπάω τ’ ό,τι θλιμμένο στον κόσμο,
Τα θολά τα ματάκια, τους άρρωστους ανθρώπους,
Τα ξερά, γυμνά δέντρα και τα έρημα πάρκα,
Τις νεκρές πολιτείες, τους τρισκότεινους τόπους.
Τους σκυφτούς οδοιπόρους που μ ένα δισάκι
Για μια πολιτεία μακρινή ξεκινάνε.
Τους τυφλούς μουσικούς των πολύβουων δρόμων,
Τους φτωχούς, τους αλήτες, αυτούς που πεινάνε
Τα χλωμά τα κορίτσια που πάντα προσμένουν
Τον ιππότη που είδαν μια βραδιά στο όνειρό τους
Να φανεί απ τα βάθη του απέραντου δρόμου
Τους κοιμώμενους κύκνους πάνω στ’ ασπροφτερό τους
Τα καράβια που φεύγουν για καινούρια ταξίδια
Και δεν ξέρουν καλά αν θα γυρίσουν ποτέ πίσω
Αγαπάω, και θα θελα μαζί τους να πάω,
Κι ούτε πια να γυρίσω
Αγαπάω τις κλαμένες, ωραίες γυναίκες
Που κοιτάνε μακριά, που κοιτάνε θλιμμένα.
Αγαπώ σε τούτον τον κόσμο ό, τι κλαίει
Γιατί μοιάζει με μένα.»

2. In the desert (Στην έρημο) – Stephen Crane
«Στην έρημο
Είδα ένα πλάσμα γυμνό,τερατώδες,
Που, σκυφτό κατάχαμα,
Κρατούσε στα χέρια την καρδιά του,
Και την έτρωγε.
Ρώτησα: «Είναι νόστιμη, φίλε;»
«Είναι πικρή · πικρή» αποκρίθηκε·
«Αλλά μ’αρέσει
Επειδή είναι πικρή,
Κι επειδή είναι η καρδιά μου.»

3. Να μάθεις να φεύγεις – Μενέλαος Λουντέμης
«Από την ασφάλεια τρύπιων αγκαλιών.
Από χειραψίες που σε στοιχειώνουν.
Από την ανάμνηση μιας κάλπικης ευτυχίας.
Να φεύγεις !
Αθόρυβα, σιωπηλά, χωρίς κραυγές, μακρόσυρτους αποχαιρετισμούς.
Να μην παίρνεις τίποτα μαζί, ούτε ενθύμια, ούτε ζακέτες για το δρόμο.
Να τρέχεις μακριά από δήθεν καταφύγια κι ας έχει έξω και χαλάζι.
Να μάθεις να κοιτάς βαθιά στα μάτια όταν λες αντίο κι όχι κάτω ή το άπειρο.
Να εννοείς τις λέξεις σου, μην τις εξευτελίζεις, σε παρακαλώ.
Να μάθεις να κοιτάς την κλεψύδρα, να βλέπεις πως ο χρόνος σου τελείωσε.
Όχι αγκαλιές, γράμματα, αφιερώσεις, κάποτε θα ξανασυναντηθούμε αγάπη μου (όλα τα βράδια και τα τραγούδια δεν θα είναι ποτέ δικά σας).
Αποδέξου το.
Να αποχωρίζεσαι τραγούδια που αγάπησες, μέρη που περπάτησες.
Δεν έχεις τόση περιορισμένη φαντασία όσο νομίζεις.
Μπορείς να φτιάξεις ιστορίες ολοκαίνουριες, με ουρανό κι αλάτι.
Να θυμίζουν λίγο φθινόπωρο, πολύ καλοκαίρι κι εκείνη την απέραντη Άνοιξη.
Να φεύγεις από εκεί που δε σου δίνουν αυτά που χρειάζεσαι.
Από το δυσανάλογο, το μέτριο και το λίγο.
Να απαιτείς αυτό που δίνεις να το παίρνεις πίσω -δεν τους το χρωστάς.
Να μάθεις να σέβεσαι την αγάπη σου, το χρόνο σου και την καρδιά σου.
Μην πιστεύεις αυτά που λένε -η αγάπη δεν είναι ανεξάντλητη, τελειώνει.
Η καρδιά χαλάει, θα τη χτυπάς μια μέρα και δεν θα δουλεύει.
Να καταλάβεις πως οι δεύτερες ευκαιρίες είναι για τους δειλούς
-οι τρίτες για τους γελοίους.
Μην τρέμεις την αντιστοιχία λέξεων-εννοιών, να ονομάζεις σχέση τη σχέση, την κοροϊδία κοροϊδία.
Να μαλώνεις τον εαυτό σου καμιά φορά που κάθεται και κλαψουρίζει
-σαν μωρό κι εσύ κάθεσαι και του δίνεις γλειφιτζούρι μη και σου στεναχωρηθεί το βυζανιάρικο.
Να μάθεις να ψάχνεις για αγάπες που θυμίζουν Καζαμπλάνκα
– όχι συμβάσεις ορισμένου χρόνου
Και να μάθεις να φεύγεις από εκεί που ποτέ πραγματικά δεν υπήρξες.
Να φεύγεις κι ας μοιάζει να σου ξεριζώνουν το παιδί από τη μήτρα.
Να φεύγεις από όσα νόμισες γι’ αληθινά, μήπως φτάσεις κάποτε σ’ αυτά.»

4. Ο Μοναχικός – Φρίντριχ Νίτσε
«Σιχαίνομαι ν’ ακολουθώ, σιχαίνομαι και να καθοδηγώ.
Να υπακούω; Όχι! Και να κυβερνώ; Ούτε και τούτο!
Όποιος δεν φοβάται τον εαυτό του, φόβο δεν προκαλεί.
Και μόνον όποιος φόβο προκαλεί, μπορεί να οδηγήσει άλλους.
Σιχαίνομαι ακόμα και να καθοδηγώ τον εαυτό μου!
Μ’ αρέσει, όπως στα ζώα του δάσους και της θάλασσας,
να χάνομαι για λίγο.
Nα κάθομαι ανακούρκουδα σε μια ερημιά
και να στοχάζομαι,
να ξαναφέρνω πάλι πίσω τον εαυτό μου από μακριά,
πλανεύοντάς τον για να γυρίσει ξανά σ’ εμένα.»

5. Ο Καιόμενος – Τάκης Σινόπουλος
«- Κοιτάχτε μπήκε στη φωτιά! είπε ένας απ’ το πλήθος.
Γυρίσαμε τα μάτια γρήγορα. Ήταν
στ’ αλήθεια αυτός που απόστρεψε το πρόσωπο όταν του
μιλήσαμε. Και τώρα καίγεται. Μα δε φωνάζει βοήθεια.

Διστάζω. Λέω να πάω εκεί. Να τον αγγίξω με το χέρι μου.
Είμαι από τη φύση μου φτιαγμένος να παραξενεύομαι.

Ποιος είναι τούτος που αναλίσκεται περήφανος;
Το σώμα του το ανθρώπινο δεν τον πονά;

Η χώρα εδώ είναι σκοτεινή. Και δύσκολη. Φοβάμαι.
Ξένη φωτιά μην την ανακατεύεις μου είπαν.

Όμως εκείνος καίγονταν μονάχος. Καταμόναχος.
Κι όσο αφανίζονταν τόσο άστραφτε το πρόσωπο.

Γινόταν ήλιος.

Στην εποχή μας όπως και σε περασμένες εποχές
άλλοι είναι μέσα στη φωτιά κι άλλοι χειροκροτούνε.

Ο Ποιητής μοιράζεται στα δυο.»

6. Αργοπεθαίνει (Muere lentamente) – Martha Madeiros (Ένα εκπληκτικό ποίημα μιας άσημης μέχρι τότε βραζιλιάνας δημοσιογράφου. Στην αρχή είχε αποδοθεί στο Χιλιανό ποιητή Pablo Neruda και έγινε viral στο ίντερνετ, απ’ το 2009, όμως αργότερα η υπόθεση διαλευκάνθηκε)
«Αργοπεθαίνει όποιος γίνεται σκλάβος της συνήθειας, επαναλαμβάνοντας κάθε μέρα τις ίδιες διαδρομές,
όποιος δεν αλλάζει το βήμα του,
όποιος δεν ρισκάρει να αλλάξει χρώμα στα ρούχα του,
όποιος δεν μιλάει σε όποιον δεν γνωρίζει.
Αργοπεθαίνει όποιος έχει την τηλεόραση για μέντορα του
Αργοπεθαίνει όποιος αποφεύγει ένα πάθος,
όποιος προτιμά το μαύρο αντί του άσπρου και τα διαλυτικά σημεία στο “ι” αντί τη δίνη της συγκίνησης
αυτήν ακριβώς που δίνει την λάμψη στα μάτια,
που μετατρέπει ένα χασμουρητό σε χαμόγελο,
που κάνει την καρδιά να κτυπά στα λάθη και στα συναισθήματα.
Αργοπεθαίνει όποιος δεν «αναποδογυρίζει το τραπέζι» όταν δεν είναι ευτυχισμένος στη δουλειά του,
όποιος δεν ρισκάρει τη σιγουριά του, για την αβεβαιότητα του να τρέξεις πίσω απο ένα όνειρο,
όποιος δεν επιτρέπει στον εαυτό του, έστω για μια φορά στη ζωή του, να ξεγλιστρήσει απ’ τις πάνσοφες συμβουλές. Αργοπεθαίνει όποιος δεν ταξιδεύει,
όποιος δεν διαβάζει,
όποιος δεν ακούει μουσική,
όποιος δεν βρίσκει το μεγαλείο μέσα του
Αργοπεθαίνει όποιος καταστρέφει τον έρωτά του,
όποιος δεν αφήνει να τον βοηθήσουν,
όποιος περνάει τις μέρες του παραπονούμενος για τη κακή του τύχη ή για τη βροχή την ασταμάτητη
Αργοπεθαίνει όποιος εγκαταλείπει την ιδέα του πριν καν την αρχίσει,
όποιος δεν ρωτά για πράγματα που δεν γνωρίζει ή δεν απαντά όταν τον ρωτάν για όσα ξέρει
Αποφεύγουμε τον θάνατο σε μικρές δόσεις, όταν θυμόμαστε πάντα πως για να ‘σαι ζωντανός χρειάζεται μια προσπάθεια πολύ μεγαλύτερη από το απλό αυτό δεδομένο της αναπνοής. Μονάχα με μια φλογερή υπομονή θα κατακτήσουμε την θαυμάσια ευτυχία.»

7. Η Πέτρα του ήλιου – Οκτάβιο Παζ (Octavio Paz), (Ένα απόσπασμα απ’ το τεράστιο και αριστουργηματικό αυτό ποίημα)
… – «Η ζωή πότε ήταν αληθινά δική μας,
πότε είμαστε αληθινά αυτό που είμαστε
αληθινά, μονάχοι μας, δεν είμαστε, δεν είμαστε ποτέ
παρά ίλιγγος και χάος
γκριμάτσες στον καθρέφτη, τρόμος και ναυτία,
ποτέ η ζωή δεν είναι δική μας, είναι των άλλων,
η ζωή δεν είναι κανενός, η ζωή είμαστε όλοι,
ψωμί του ήλιου για τους άλλους,
όλους τους άλλους που είμαστε-
είμαι άλλος όταν είμαι, οι πράξεις μου
είναι πιο δικές μου όταν είναι επίσης όλων
για να μπορέσω να είμαι, πρέπει να είμαι ένας άλλος
να βγω απ’ το Εγώ, να ψάχνω ανάμεσα στους άλλους,
τους άλλους που δεν είναι αν δεν υπάρχω,
τους άλλους που μου δίνουν ύπαρξη,
δεν υπάρχει Εγώ, πάντα είμαστε άλλοι,
η ζωή είναι άλλη, πάντα εδώ κάτω, παρά πέρα,
έξω απο μένα, απο σένα, πάντα ορίζοντας,
ζωή που μας πλανάει και μας χωρίζει
απο μας τους ίδιους,
που μας επινοεί ένα πρόσωπο και το φθείρει,
πείνα του Είναι, ω θάνατε, ψωμί των πάντων!»

8. Σβήσε τα μάτια μου – Ράινερ Μαρία Ρίλκε
«Σβήσε τα μάτια μου· μπορώ να σε κοιτάζω,
τ’ αυτιά μου σφράγισέ τα, να σ’ ακούω μπορώ.
Χωρίς τα πόδια μου μπορώ να ’ρθω σ’ εσένα,
και δίχως στόμα, θα μπορώ να σε παρακαλώ.
Κόψε τα χέρια μου, θα σε σφιχταγκαλιάζω,
σαν να ήταν χέρια, όμοια καλά, με την καρδιά.
Σταμάτησέ μου την καρδιά, και θα καρδιοχτυπώ
με το κεφάλι.
Κι αν κάμεις το κεφάλι μου σύντριμμα, στάχτη, εγώ
μέσα στο αίμα μου θα σ’ έχω πάλι.»

9. Δε σ’ αγαπώ – Pablo Neruda
«Δε σ’ αγαπώ σαν να ‘σουν ρόδο αλατιού, τοπάζι,
σαΐτα από γαρούφαλα που τη φωτιά πληθαίνουν:
σ’ αγαπώ ως αγαπιούνται κάποια πράγματα σκούρα,
μυστικά, μέσ’ από την ψυχή και τον ίσκιο.
Σ’ αγαπώ καθώς κάποιο φυτό που δεν ανθίζει,
μα που μέσα του κρύβει το λουλουδόφως όλο,
και ζει απ’ τον έρωτά σου σκοτεινό στο κορμί μου
τ’ άρωμα που σφιγμένο μ’ ανέβηκε απ’ το χώμα.
Σ’ αγαπώ μη γνωρίζοντας πώς, από πού και πότε,
σ’ αγαπώ στα ίσια δίχως πρόβλημα ή περηφάνια:
σ’ αγαπώ έτσι γιατί δεν ξέρω μ’ άλλον τρόπο,
παρά μ’ ετούτον όπου δεν είμαι μήτε είσαι,
που το χέρι σου πάνω μου το νιώθω σαν δικό μου,
που όταν κοιμάμαι κλείνουν και τα δικά σου μάτια.»

10. Ιθάκη – Κ.Π. Καβάφης
«Σα βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη,
να εύχεσαι νάναι μακρύς ο δρόμος,
γεμάτος περιπέτειες, γεμάτος γνώσεις.
Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας,
τον θυμωμένο Ποσειδώνα μη φοβάσαι,
τέτοια στον δρόμο σου ποτέ σου δεν θα βρεις,
αν μέν’ η σκέψις σου υψηλή, αν εκλεκτή
συγκίνησις το πνεύμα και το σώμα σου αγγίζει.
Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας,
τον άγριο Ποσειδώνα δεν θα συναντήσεις,
αν δεν τους κουβανείς μες στην ψυχή σου,
αν η ψυχή σου δεν τους στήνει εμπρός σου.

Να εύχεσαι νάναι μακρύς ο δρόμος.
Πολλά τα καλοκαιρινά πρωιά να είναι
που με τι ευχαρίστησι, με τι χαρά
θα μπαίνεις σε λιμένας πρωτοειδωμένους·
να σταματήσεις σ’ εμπορεία Φοινικικά,
και τες καλές πραγμάτειες ν’ αποκτήσεις,
σεντέφια και κοράλλια, κεχριμπάρια κ’ έβενους,
και ηδονικά μυρωδικά κάθε λογής,
όσο μπορείς πιο άφθονα ηδονικά μυρωδικά·
σε πόλεις Aιγυπτιακές πολλές να πας,
να μάθεις και να μάθεις απ’ τους σπουδασμένους.

Πάντα στον νου σου νάχεις την Ιθάκη.
Το φθάσιμον εκεί είν’ ο προορισμός σου.
Aλλά μη βιάζεις το ταξείδι διόλου.
Καλλίτερα χρόνια πολλά να διαρκέσει·
και γέρος πια ν’ αράξεις στο νησί,
πλούσιος με όσα κέρδισες στον δρόμο,
μη προσδοκώντας πλούτη να σε δώσει η Ιθάκη.

Η Ιθάκη σ’ έδωσε τ’ ωραίο ταξείδι.
Χωρίς αυτήν δεν θα βγαινες στον δρόμο.
Άλλα δεν έχει να σε δώσει πια.

Ποιητές και ποιήτριες, όλως των εποχών, εμπνεύστηκαν και προσέγγισαν μέσω του λόγου τους οτιδήποτε αφορά τον άνθρωπο: τη ζωή, τον έρωτα, τον πόνο, το βάθος της απόγνωσης, το θάνατο, την κατάθλιψη, τη μοναξιά, την αναζήτηση νοήματος, τον υπερβατικό φόβο και τη ματαίωση.
Μέσα απ’ τον ποιητικό λόγο αναδύεται πάντα μια λανθάνουσα, προαιώνια συμβουλή:
«Να δραπετεύετε όσο μπορείτε απ’ την κόλαση της λογικής!»
Πηγές: Κοραλία Ξεπαπαδέα, Οκτώβριος 2018, www.neolaia.gr