Αγγελος Σικελιανός

Ο Αγγελος Σικελιανός (1884-1951) γεννήθηκε στη Λευκάδα το 1884. Τελείωσε το γυμνάσιο στα 1900 κι από τότε ήταν ήδη ποιητής, με τέλεια τεχνική συγκρότηση καί με πραγματοποιήσεις αξιοθαύμαστες. Ο γάμος του υπήρξε ένα σημαντικό γεγονός στη ζωή του ποιητή, καί επηρέασε αποφασιστικά την όλη εξέλιξη του Σικελιανού.

Απερίσπαστος οικονομικά, έφυγε στην Αίγυπτο κι απομονώθηκε σε μια έρημο, για να γράψει το πρώτο ποιητικό του έργο, τον «Αλαφροΐσκιωτο». Υστερα άρχισε να δίνει στην Αθήνα διάφορες διαλέξεις, πού είχαν ως κεντρικό νόημα την αρχαία Ελλάδα, καί το ιδανικό περί ζωής πού είχε διαμορφώσει. Γενικά ή αρχαιοελληνική πνευματική ατμόσφαιρα (πού απηχήσεις της έβλεπε να έχουν κληροδοτηθεί καί στον σύγχρονο λαϊκό μας πολιτισμό) απασχολούσε βαθιά καί συνεχώς το πνεύμα του. Συνέλαβε μάλιστα την ιδέα μιας παγκόσμιας συναδέλφοσης διαμέσου της Δελφικής ιδέας. “Άσχετα αν ή κίνηση αυτή τελικά δεν καρποφόρησε, έφερε όμως το όνομα του ποιητή στην παγκοσμία επικαιρότητα και ανάδειξε την προσωπικότητα του.

Eτσι, με τη βοήθεια, την αισθητική συμπαράσταση καί την οικονομική αρωγή της Εύας Σικελιανού, οργάνωσε το 1927 τις «Δελφικές Εορτές» στους Δελφούς, παίζοντας στo εκεί αρχαίο θέατρο τον «Προμηθέα Δεσμώτη» του Αισχύλου. Το 1930 οι εορτές έπαναλήφτηκαν με την ιδια επιτυχία. Στους Δελφούς πέθανε καί θάφτηκε το 1952 ή Εύα Σικελιανού. Ενα χρόνο νωρίτερα είχε πεθάνει ο ποιητής, το 1951.

Γνήσια καί μεγάλη λυρική φωνή, ό Σικελιανός αγάπησε την Ελλάδα καί ή αγάπη του αυτή είναι διάχυτη καί στο έργο του. Οταν αναφέρεται στη σύγχρονη Ελλάδα, το φως της, τα τοπία της, τη γραμμή της, τους ανθρώπους της, είναι φωτεινός, ξεκάθαρος, όλο λαμπρές εικόνες. Υπάρχει όμως καί o φιλοσοφικός Σικελιανός, που βυθίζεται στη θρησκευτική αρχαιότητα, στα μεταφυσικά οράματα, στη χριστιανική πίστη. Εκει γίνεται βαθύς, δύσκολος, απλησίαστος.

Η γλώσσα του είναι ρωμαλέα πάντοτε καί ή στιχουργική του δεξιοτεχνία είναι ολοφάνερη. Είτε εκφράζεται με τα μέσα της παράδοσης, είτε γράφει σε ελεύθερο στίχο, νιώθεις τον μεγάλο τεχνίτη, για τον όποίο δεν υπάρχουν δυσκολίες ή μυστικά του στίχου. Άλλου απρόσιτος και πυκνός, άλλου λιτός και διαυγής, είναι πάντοτε ό γεννημένος ποιητής.

Το 1907, σε ηλικία είκοσι τριών χρονών, ο Σικελιανός, «απήλθε» στη Λιβυκή έρημο καί έγραψε τον «Άλαφροΐσκιωτο», πού άποτελείται από πολλά ποιήματα, πού μπορούν να θεωρηθούν σαν παραλλαγές πάνω στο ίδιο θέμα, άλλ’ απαρτίζουν ένα αρμονικό σύνολο. Τον «Άλαφροΐσκιωτο» τον εξέδωσε το 1909, σε λίγα αριθμημένα αντίτυπα και αμέσως κατέλαβε το δικό του χώρο στην ελληνική πνευματική ζωή. Στη συλλογή αυτή, πού θεωρείται σαν υπόδειγμα γλωσσοπλαστικής ικανότητας, ό Σικελιανός αναβιώνει τον άρχαίο ελληνικό κόσμο, μέσα σ’ ένα πνεύμα ασκητικού μυστικισμού.

Στο δεύτερο έργο του «Πρόλογος στη ζωή», που περιλαμβάνει τίς πέντε περίφημες «Συνειδήσεις», πού αναφέραμε παραπάνω, αρχίζει ή μεγάλη δημιουργική περίοδος του Σικελιανού. Στο έργο αυτό ό ποιητής προσπαθεί να εξάρει, με μια σπάνια ευαισθησία κι ένα λαμπρό ποιητικό λόγο, τίς αιώνιες ελληνικές αξίες καί να συνδέσει το Έθνος με αυτές. Είναι μια επίπονη πορεία μέσα στην ελληνική ζωή, τη σημερινή, τη χτεσινή, καί τη μακρινή, την πολύ μακρινή, πού έχει ακόμα ολόκληρη τη δεκτικότητα της και μπορεί να μένει όρθια, ηγετική δύναμη, πάνω από τον κοχλασμό των μεγάλων σημερινών ανασυνθέσεων. Σ’αυτά, κυρίως τα μεγάλα ποιήματα, τίς «Συνειδήσεις», εκδηλώθηκε ό βαθύτατος μυστικισμός του, πού για πολλά χρόνια θ’ αποτελέσει το κέντρο βάρους της καλλιτεχνικής του δημιουργίας.

Στην τρίτη συλλογή του, με τον τίτλο «Στίχοι», όπου περιλαβαίνονται καί τα ποιήματα: «Το τραγούδι τής Καλυψώς», το «θαλερό», ο «Γιάννης Κήτς». ή «Αναδυόμενη», ο «Παντάρκης», ο «Ύμνος του μεγάλου νόστου» κ.ά. ό ποιητής μας δίνει τραγούδια, πού διακρίνονται κυρίως για το απαράμιλλο πλαστικό κάλλος τους και τη γλωσσική τους αρτιότητα.

Στις μετέπειτα συλλογές του: «Μήτηρ θεού» καί «Πάσχα των Ελλήνων», ο Σικελιανός προσπαθεί να συγκαιράσει τα διδάγματα του Χριστιανισμού, όπως μετουσιώθηκαν στο διάβα των αιώνων μέχρι τον σημερινό ελληνισμό.

Τέλος μετά την έκδοση των συλλογών: «Ακριτικά» καί «Αντίδωρο» ο Σικελιανός συγκέντρωσε ολόκληρο το ποιητικό του έργο σε τρεις τόμους με τον τίτλο: «Λυρικός βίος». Στις συλλογές «Ακριτικά» καί « Αντίδωρο», όπως καί στις τελευταίες τραγωδίες του ό Σικελιανός επηρεασμένος από την πανανθρώπινη τραγωδία του Β’ Παγκοσμίου πολέμου, την απάνθρωπη φασιστική Κατοχή της Χώρας μας, καί την ολοκληρωτική αντίσταση του ελληνικού λάου κατά των πρόσκαιρων τυράννων του, πραγματοποιεί μιαν αποφασιστική στροφή, στους στόχους της πνευματικής του δημιουργίας, με αποκλειστική τοποθέτηση του ενδιαφέροντος του στην αγωνία της εποχής του καί στα μεγάλα προβλήματα του ανθρώπου. Στόχοι της καλλιτεχνικής του δημιουργίας τώρα είναι ό άνθρωπος, πού δυναστεύεται από τίς δυνάμεις της βίας, αλλά και αγωνίζεται να απολυτρωθεί άπ’ αυτές. Στην τραγωδία του «Ό Δαίδαλος στην Κρήτη», παρουσιάζει τη γερμανική βαρβαρότητα με την αλληγορία της τυραννίας του Μίνωα, καί σύγχρονα με τη δράση του Δαίδαλου καί του Ικαρου, εξαίρει την καθολική αντίσταση του Ελληνικού λαού στην μεσαιωνική αγριότητα του χιτλερισμού. Στην τραγωδία του «Σίβυλλα», εμφανίζοντας την απαίσια μορφή του Νέρωνα, σατιρίζει με πολλή ευστοχία τον φαρφαρονισμό του δονχικωτικού Μουσσολίνι καί του φασιστικού καθεστώτος του. Με την τραγωδία του «Ό Χριστός στη Ρώμη», προσπαθεί να ξαναζωντανέψει το όνειρο της ανθρωπότητας για μια πραγματική κοινωνική δικαιοσύνη στο όνομα της Ευαγγελικής αγάπης καί στην τραγωδία του «O θάνατος του Διγενή», μας παρουσιάζει ανάγλυφη την Πολιτεία της δίκαιης αναγνώρισης ίσων δικαιωμάτων καί ίσων υποχρεώσεων για όλους τους πολίτες.

O Σικελιανός τόσο με την ποίηση του, όσο καί με τον πεζό του λόγο έχει για μόνιμους πυρήνες του την Ελλάδα, από την απώτερη εποχή της ίσαμε σήμερα. Το πρόβλημα του, «ελληνοκεντρικό» στο σύνολο του, αγκαλιάζει με την πνευματική υπόσταση του Ολόκληρο τον Ελληνισμό, ως αδιαίρετο σύνολο, θέλει να διατηρηθεί το Γένος, με πρώτιστο σύμβολο την Ελληνική Ιδέα: «Ας εργαστούμε — λέγει ο Σικελιανός — μέρα νύχτα, ό καθένας στΟν τομέα του κι όσο δύναται περισσότερο από εκείνο πού μπορεί, για ν’ αναστήσει καί να στήσει ανάμεσα μας και στον κόσμο την ύπέρτατην ‘Ελληνικήν Ιδέα… Αυτή την ίδια πού από μόνη της δημιουργεί μια ιεραρχία καί μια κλίμακα ευθυνών μέσα στην υπόλοιπη ιστορία του κόσμου».

Το δράμα της ξένης Κατοχής ό Σικελιανός το έζησε βαθύτατα καί το αποτύπωσε σε κάποια ποιήματα του, πού δεν θα λησμονηθούν ποτέ.

Σε ομιλία του προς τους Λογοτέχνες αμέσως υστέρα από την Απελευθέρωση με τίτλο: «Προς μια αποφασιστική πνευματική στροφή», το πρόβλημα της παιδείας απασχολεί συνέχεια το Σικελιανό, καί στην ιδια ομιλία διαγράφει τις τρεις θέσεις του για την αναγέννηση της πατρίδας μας, υστέρα από τη θεομηνία του Β’ Παγκοσμίου πολέμου: Ή πρώτη είναι ή εθνική απελευθέρωση καί ή αναγνώριση καί δικαίωση των εθνικών μας διεκδικήσεων ή δεύτερη είναι ή επιδίωξη της ηθικής ζωής του τόπου με πολιτειακή εξασφάλιση καί κατοχύρωση της κοινωνικής δικαιοσύνης καί ή τρίτη είναι ή αγάπη προς το λαό καί ή δημιουργία ενός κοινού πνεύματος, όπου θα καθρεφτίζεται ή πραγματική ελευθερία όλων καί του καθενός χωριστά.

O Σικελιανός έχει βαθύτατη αίσθηση του ιστορικού «γίγνεσθαι» και πιστεύει ότι την ιστορία της Ελλάδας τη συνεχίζει ή Ιστορία της Ευρώπης. Γράφει: «Ουσιαστικά ή Ιστορία της Ευρώπης πρωτανοίγεται με κάποια ζωηρή αναγνώριση κι υιοθέτηση ορισμένων πολιτιστικών αξιωμάτων, πού τα θέσπισε σε ορισμένη ελληνική Ιστορική περίοδο, ή στιγμιαία όσο και περίλαμπρη ομαδική εξέγερση του Ελληνικού στοιχείου, εναντίον του Ασιατικού σατραπισμού καί ή αντίστοιχη εκτυφλωτικά λαμπρή άναρρίπιση ανάμεσα στους “Έλληνες της Δημοκρατικής Ελευθερίας και του απότοκου κοινωνικού, πολιτικοΰ καί διανοητικού ατομικισμού». Η ιδέα της πατρίδας είναι για τον ποιητή μας ύψηλονόητη, αφού η πατρίδα είναι ή κοινή μητέρα.

Σε άλλη σειρά άρθρων του, o Σικελιανός ασχολείται με την Ελληνική Ορθοδοξία καί τονίζει τις χριστιανικές αλήθειες της Αγίας Γραφής και της Αποστολικής Παραδόσεως. Ιδιαίτερα στέκεται στο κοινωνικό πνεύμα της Ορθοδοξίας και στη δημοκρατική δομή της. Στο θέμα: «Δημοκρατία ή βασιλεία», ο Σικελιανος προσανατολίζεται απερίφραστα καί με οριστικοτητα στη Δημοκρατία, επειδή αυτή βασίζεται στην αρχή της κυριαρχίας του λαού.

Ο Σικελιανός υπήρξε ένας ποιητής υψιπετής με πλούσια δημιουργική φαντασία καί πού μέσα του έκλεινε όλη την ουσία του Ελληνισμού. Σ’όλη του τη ζωή με το στίχο του και με τΟ λόγο του τραγούδησε, ύμνησε καί βροντοφώνησε πρΟς όλο τον κόσμο τίς ελληνικές αρετές καί τις πανανθρώπινες αξίες πού δημιούργησε το αθάνατο ελληνικό πνεύμα καί πού πάνω σ’ αυτές διαπλάστηκε o σημερινός ευρωπαϊκός πολιτισμός, ως θαλερό βλαστάρι ενός δέντρου, που οι ρίζες του είναι βαθιά χωμένες στις ιστορικές μνήμες της αιώνιας Ελλάδας.