Μάνια Καπλάνογλου

Ελληνες λογοτέχνες
Η Μάνια (Μαριάνθη) Καπλάνογλου γεννήθηκε στην Αθήνα.
Είναι Μικρασιάτισσα τρίτης γενιάς. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και στην Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales του Παρισιού. Είναι λέκτορας του Πανεπιστημίου Αιγαίου (Σχολή Ελληνικών και Μεσογειακών Σπουδών), όπου διδάσκει τα μαθήματα “Λαογραφία” και “Πολιτισμικές σχέσεις στον ευρύτερο ελληνικό και βαλκανικό χώρο”. Αναπληρώτρια καθηγήτρια Λαογραφίας, Τμήμα Φιλολογίας, Φιλοσοφική Σχολή, ΕΚΠΑ. Έχει δημοσιεύσει μελέτες για το παραμύθι σε βιβλία και σε ελληνικά και ξένα επιστημονικά περιοδικά. Έχει επίσης δημοσιεύσει δέκα μυθιστορήματα για παιδιά και έχει τιμηθεί με το 1ο Βραβείο Παιδικού Μυθιστορήματος από τον Κύκλο του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου.

Η αρκούδα που ψαρεύει με πετονιά

Μα πώς είναι δυνατό, θα μου πείτε. Οι αρκούδες δεν ψαρεύουν με πετονιά. Με πετονιά ψαρεύουν οι άνθρωποι. Κι όμως, όλα αυτά μπορούν να συμβούν στη μια άκρη του ουράνιου τόξου. Εκεί που ζει η Ίριδα με τα πράσινα μαλλιά κι ο Βοριάς που κατασκευάζει χιονότουρτες. Στην άλλη άκρη, η Ήρα, η Γεωργία, ο Αλέξης και ο Γιάννης ετοιμάζονται για τη χριστουγεννιάτικη γιορτή του σχολείου. Δύο κόσμοι διαφορετικοί, που ποτέ δεν έχουν επικοινωνήσει. Όταν όμως αρχίζουν τα πηγαινέλα πάνω στο ουράνιο τόξο, κάποιοι θα βρεθούν απ’ τη μια άκρη στην άλλη. Τότε, όταν τα πράγματα μπερδευτούν πολύ, μόνο μια αρκούδα που ψαρεύει με πετονιά ίσως μπορέσει να τα ξεμπερδέψει.

 

Το θαυμαστό ταξίδι του φεγγαριού στη γη

Ο μύθος της Σελήνης και του Ενδυμίωνος
Έχετε κοιτάξει ποτέ το φεγγάρι καθώς μοναχό του ταξιδεύει στον ουρανό; Ίσως σας φανεί σαν στριφογυριστό ματόκλαδο, σαν αχιβάδα κι άλλοτε, όταν είναι ολόγιομο, σαν ροδοψημένη τηγανίτα. Ίσως να σκέφτεστε πως στο μέλλον θα μπορούμε όλοι μας να το επισκεφτούμε, όχι μόνο για να μαζέψουμε πέτρες και ορυκτά, όπως κάνουν οι αστροναύτες, αλλά και για να βγάζουμε πολλές φωτογραφίες και να κάνουμε ηλιοθεραπεία! Και ίσως τότε κάποιος από μας, ο πιο προσεχτικός, ακούσει την ιστορία που το φεγγάρι θα του ψιθυρίσει στ’ αυτί. Κάποτε λοιπόν, πολύ πριν οι άνθρωποι ταξιδέψουν στο φεγγάρι, το φεγγάρι ταξίδεψε στη γη για να συναντήσει τους ανθρώπους. Αυτό το θαυμαστό ταξίδι μας διηγείται ο ελληνικός μύθος της Σελήνης και του Ενδυμίωνος.

 

Η κουκουβάγια, το σύννεφο και ο Δημήτρης

Μια κουκουβάγια που φοβάται το σκοτάδι, ένα σύννεφο που του αρέσει να ακούει φεγγαροϊστορίες και ένας πυροσβέστης, ο Δημήτρης, που έσωσε ένα σκαντζόχοιρο και μια χελώνα από το καμένο δάσος, θα συναντηθούν και θα αποφασίσουν να βοηθήσουν ο ένας τον άλλον. Στην παρέα τους θα προστεθούν ένας χαρταετός που αναζητά μιαν αυλή στον ουρανό, μια γέρικη καμινάδα που έχει μάθει να πετάει, μια σοκολατένια ομπρέλα που ψάχνει τον πλανήτη από σοκολάτα, και ένας ερωτευμένος φτερωτός δράκοντας που χρησιμοποιεί αντιηλιακό. Άραγε οι φεγγαροϊστορίες, που λέγονται μόνο μια νύχτα με ολόγιομο φεγγάρι, θα δώσουν λύση στα προβλήματά τους;

 

Τα χρώματα της ίριδας

Την ιστορία της δημιουργίας του ουράνιου τόξου θα τη βρούμε σε έναν αρχαίο ελληνικό μύθο που μας μιλά για την Ίριδα, την αγγελιοφόρο των θεών. Η Ίριδα έμοιαζε με τους δικούς μας ταχυδρόμους, μόνο που αντί για σάκο κρατούσε κηρύκειο και αντί για παπούτσια φορούσε φτερωτά σανδάλια. Αυτή τη φορά η μικρή φτερωτή θεά έπρεπε να σώσει μια όμορφη πόλη, την Αθήνα, από τη μανία του Ποσειδώνα. Όμως χρειαζόταν ένα δρόμο για τα ατέλειωτα και δύσκολα ταξίδια της. Τότε δυο άνεμοι, ο Βορέας και ο Νοτιάς, αποφάσισαν να της κάνουν ένα δώρο: ένα δρόμο ίσιο, φωτεινό και πολύχρωμο, που θα ένωνε τη γη με τον ουρανό. Έτσι γεννήθηκε το ουράνιο τόξο με τα εφτά χρώματά του.

 

Η ασπίδα της ειρήνης

Ο Ήφαιστος και η ασπίδα του Αχιλλέα
Ο Ήφαιστος ήταν ο θεός της φωτιάς. Παράξενος θεός στ’ αλήθεια. Γεννήθηκε στον Όλυμπο, το ιερό βουνό, αλλά μεγάλωσε στη Λήμνο, ένα μικρό νησί στο Αιγαίο Πέλαγος. Βάδιζε κούτσα κούτσα πάνω στα αδύναμα πόδια του, αλλά του άρεσε να ταξιδεύει. Ήταν άσχημος, αλλά έφτιαχνε όμορφα πράγματα. Κι όταν του ζήτησαν να φτιάξει μια ασπίδα, αυτός αντί να σχεδιάσει πάνω της μάχες κι αλληλοσκοτωμούς, τη γέμισε αστέρια, ουρανούς και κορίτσια που χορεύουν. Αυτή είναι λοιπόν η ιστορία μιας ασπίδας που δεν έμοιαζε με τις άλλες ασπίδες. Θα προτιμούσε να βρίσκεται όχι στο πεδίο της μάχης αλλά πάνω σ’ ένα τραπέζι, στην άκρη μιας αυλής. Ήταν το πρώτο και μοναδικό όπλο που φτιάχτηκε όχι για πόλεμο αλλά για την ειρήνη.

 

Το μαγικό δαχτυλίδι

Ανακαλύψτε την ιστορία και τον πολιτισμό του μικρασιατικού ελληνισμού μέσα από τους μύθους και τα παραμύθια του. Το κάθε βιβλίο της σειράς είναι αφιερωμένο σε μια πόλη ή περιοχή της Μικράς Ασίας. Διαβάστε τα παραμύθια της, όπως τα διηγήθηκαν Μικρασιάτες πρόσφυγες με ξεχωριστό ταλέντο στην τέχνη της αφήγησης και μάθετε την ιστορία της με βάση πλούσιο ιστορικό και φωτογραφικό υλικό. Η φαντασία και η γνώση συνυπάρχουν σε ένα βιβλίο! ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΤΩΝ ΠΑΡΑΜΥΘΙΩΝ. Πού μας ταξιδεύουν αυτή τη φορά τα παραμύθια; Στην περιοχή της Πισιδίας της Μικράς Ασίας. Στο παραμύθι «Το μαγικό δαχτυλίδι», που αφηγήθηκε ο κ. Νίκος Συμεωνίδης γεννημένος το 1912 στο Νησί της Πισιδίας, ένας φτωχός περιβολάρης, χάρη σε ένα μαγικό δαχτυλίδι που πραγματοποιεί όλες τις ευχές, αποκτά ένα μαγικό άλογο και μια χρυσή φορεσιά. Κερδίζει την αγάπη της βασιλοπούλας και την παντρεύεται, αλλά δεν αποκαλύπτει σε κανέναν άλλο το θαυμαστό εαυτό του και έτσι όλοι τον περιφρονούν. Εκείνος όμως δείχνει την πραγματική του αξία, αντιμετωπίζοντας τους εχθρούς και παίρνοντας από τους σαράντα δράκους το φάρμακο που γιατρεύει τον άρρωστο βασιλιά. Στο παραμύθι «Ο βασιλιάς με τα τρία κορίτσια και ο βασιλιάς με τα τρία αγόρια», που αφηγήθηκε η κ. Σουσσάνα Φώτογλου – Κοσμαΐδου γεννημένη το 1921 στη Σπάρτη Πισιδίας, ένας βασιλιάς που έχει μόνο γιους κοροϊδεύει έναν άλλο βασιλιά που έχει μόνο κόρες. Η μικρότερη κόρη του δεύτερου βασιλιά αναλαμβάνει τότε να αποδείξει ότι τα κορίτσια αξίζουν όσο και τα αγόρια.

 

Η συντροφιά της φωτιάς

Γύρω από μια φωτιά μαζεύονται ένας εξωγήινος που αναζητά τον πλανήτη του, η βροχή που φοβάται τα μπουμπουνητά, η άνοιξη που δεν έχει καινούργιο φόρεμα, μια βάρκα που βαρέθηκε τις φουρτούνες, μια γάτα που θέλει να γράψει τη γατίσια ιστορία της γης, μια καραμέλα που την ψάρεψαν από μια λίμνη και ένα περήφανο λιοντάρι που του αρέσει να ζει πάντα μόνο του. Σύγχρονο παραμύθι που πραγματικά θερμαίνει. Δείχνει την αξία της φιλίας και το πόσο ωραία είναι η ζωή, όταν μοιράζεσαι αυτά που έχεις.

 

Μια ζεστή μικρή αγκαλιά

Το φεγγάρι κρυώνει κάθε βράδυ εκεί ψηλά και θέλει να βρει μια ζεστή μικρή αγκαλιά.
Έτσι αρχίζει ένα μακρύ ταξίδι σε ουρανό και γη αναζητώντας τη φιλία και την αγάπη.

 

Η μαμά μου κι εγώ – Μάνια Καπλάνογλου




Η μικρή αρκούδα και η μαμά της βλέπουν διαφορετικά τον κόσμο και τη ζωή: η μεγάλη αρκούδα ανησυχεί και προγραμματίζει, ενώ η μικρή αρκούδα εξερευνά και παίζει.
Η μεγάλη αρκούδα φοβάται ότι το πολύ φως θα αποκαλύψει την κρυψώνα τους, ενώ η μικρή αρκούδα φοβάται το πολύ σκοτάδι.
Παρά τις τόσες διαφορές τους, όμως, μοιάζουν σε πολλά: και οι δύο αγαπούν το μέλι, τα παραμύθια και κυρίως η μία την άλλη!
Μια τρυφερή ιστορία για όλα όσα ενώνουν και χωρίζουν γονείς και παιδιά, πάνω απ΄ όλα όμως για την αγάπη που τους φέρνει πάντα κοντά.
Eικονογράφηση: Τζουλιάνο Φέρρι

Παιδική λογοτεχνία, Εκδόσεις Πατάκη, 2016, 32 σελ.

Ελληνική λαϊκή παράδοση – Μαριάνθη Καπλάνογλου

Τα παραμύθια στα περιοδικά για παιδιά και νέους (1836-1922)

Παραμύθια, Ελληνικά Γράμματα, 1998, 301 σελ.

Παραμύθι και αφήγηση στην Ελλάδα – Μαριάνθη Καπλάνογλου

Μια παλιά τέχνη σε μια νέα εποχή
Το παράδειγμα των αφηγητών από τα νησιά του Αιγαίου και από τις προσφυγικές κοινότητες των μικρασιατών Ελλήνων


Ο κοινωνικός ρόλος του παραμυθιού στην Ελλάδα παραμένει, σε μεγάλο βαθμό, ανεξερεύνητος. Παρά το πλήθος και τον πλούτο των παραμυθιακών συλλογών, οι λαϊκοί παραμυθάδες παραμένουν άγνωστοι στον τόπο μας.
Η παρούσα εργασία επιχειρεί να προσεγγίσει το παραμύθι ως ιστορικό αντικείμενο, στην εξέλιξή του, αλλά και να το συσχετίσει με ένα πολιτισμικό παρόν, μέσα από τη μελέτη ορισμένων παραμυθιών και παραμυθάδων σε τοπικές κοινωνίες όπου η αφήγηση είναι μια ζωντανή παράδοση. Βασίζεται σε παραμύθια που συγκεντρώθηκαν από μία εκτεταμένη επιτόπια έρευνα συλλογής υλικού από αφηγητές που ζουν στα νησιά του Αιγαίου αφενός και σε προσφυγικές κοινότητες των Μικρασιατών Ελλήνων αφετέρου.
Στόχος δεν είναι να καλυφθούν οι αφηγήσεις των σύγχρονων αυτών λαϊκών παραμυθάδων σε όλο το εύρος και τον πλούτο τους αλλά, μέσα από τη μελέτη συγκεκριμένων περιπτώσεων, να αναδειχθεί ο τρόπος με τον οποίο, σε μια σειρά από αφηγήσεις, διαπλέκεται η προφορική παράδοση με τους ανθρώπους που τη δημιουργούν.
Σε αυτό το πλαίσιο δίνονται στοιχεία για τις ευκαιρίες και τις συνθήκες αφήγησης, τους αφηγητές και τα ακροατήρια, για την τέχνη της αφήγησης και τους μετασχηματισμούς των παραμυθιών. Γίνεται επίσης αναφορά στην αφηγηματική τέχνη συγκεκριμένων ατόμων με την παράθεση μερικών από τα καλύτερα ειπωμένα παραμύθια τους.
Το βιβλίο περιλαμβάνει επίσης κεφάλαια για τις κυριότερες διεθνείς επιστημονικές θεωρήσεις του παραμυθιού, για τα πρώτα βήματα της παραμυθιακής έρευνας στην Ελλάδα, αλλά και για την αξιοποίηση του παραμυθιού στις μέρες μας, μέσα από τις πολλαπλές χρήσεις και ανασημασιοδοτήσεις του στο γραπτό ή τυπωμένο λόγο, στο λόγο της εικόνας, στο θέατρο, στον κινηματογράφο, σε άλλες μορφές τέχνης ή στον κόσμο των νέων τεχνολογιών και στη βιομηχανία του θεάματος. Στο τέλος του βιβλίου παρατίθεται ένα χρηστικό λεξικό παραμυθιακών εννοιών και πραγμάτων.
Η μελέτη αυτή προέκυψε από την ανάγκη να ερευνηθεί το ελληνικό παραμύθι σε τοπικό επίπεδο σήμερα, με σεβασμό στο λόγο των λαϊκών παραμυθάδων αλλά και στο μνημειώδες έργο που έχουν πραγματοποιήσει στο πεδίο της παραμυθολογικής έρευνας οι μεγάλοι Έλληνες λαογράφοι.

Παραμύθια, Εκδόσεις Πατάκη, 2002, 438 σελ.

Κόκκινη κλωστή κλωσμένη – Μαριάνθη Καπλάνογλου

Λαϊκά παραμύθια και αφηγήσεις του Αιγαίου


Κόκκινη κλωστή κλωσμένη…
Κόκκινη κλωστή δεμένη…
Άστριφτη κλωστή στριμμένη…
Έτσι συνήθως αρχίζουν την αφήγησή τους οι λαϊκοί παραμυθάδες του Αιγαίου. Πώς ξετυλίγεται όμως το νήμα της αφήγησης; Πώς υφαίνεται κάθε φορά το παραμύθι;
Τα παραμύθια προσφέρουν ένα προνομιακό πεδίο ανάπτυξης της ατομικής και συλλογικής φαντασίας, που τροφοδοτούνται από την παράδοση αλλά και, αντιστρόφως, τη μετασχηματίζουν. Ως προϊόντα της προφορικής λογοτεχνίας, γεννιούνται κάθε φορά που ένας αφηγητής παίρνει το λόγο μπροστά στην ομάδα των ακροατών του. Επομένως δεν αποτελούν μόνο κείμενα που βρίσκουμε σε ένα βιβλίο, υπάρχουν μαζί με τους ανθρώπους που τα δημιουργούν. Από αυτή την άποψη, δεν “ακινητοποιούνται” μέσα στο χρόνο, αλλάζουν προσλαμβάνοντας τις ιστορικά αναγκαίες νέες μορφές.
Η παρούσα μελέτη περιλαμβάνει 54 λαϊκά παραμύθια όπως τα αφηγήθηκαν ισάριθμοι λαϊκοί παραμυθάδες από νησιώτικες κοινότητες του Αιγαίου, όπου η τέχνη της αφήγησης παραμυθιών είναι μια ζωντανή παράδοση.
Οι διηγήσεις συνοδεύονται από φωτογραφικά πορτρέτα των αφηγητών στις καθημερινές τους ασχολίες, που έκανε ο Νίκος Οικονομόπουλος.
Στο λεύκωμα περιλαμβάνονται επίσης μια εισαγωγή για την τέχνη της παραδοσιακής αφήγησης παραμυθιών στο Αιγαίο και κατατοπιστικό σημείωμα για το καθένα από τα παραμύθια με την υπαγωγή του στο διεθνές τυπολογικό σύστημα των Aarne-Thompson.
Φωτογράφιση: Νίκος Οικονομόπουλος

Παραμύθια, Εκδόσεις Πατάκη, 2004, 314 σελ.

Παιδική και εφηβική λογοτεχνία
Το ξύπνημα του μαγικού δάσους (1992), Εκδόσεις Λωτός
Τέσσερις γίγαντες κι ένας πέμπτος (1995)
Οι πειρατές της Λιμνοχώρας (1998), Ελληνικά Γράμματα
Η νύμφη της άνοιξης (2000), Εκδόσεις Πατάκη
Η αρκούδα που ψαρεύει με πετονιά (2000), Εκδόσεις Πατάκη
Το θαυμαστό ταξίδι του φεγγαριού στη γη (2001), Ελληνικά Γράμματα
Τα χρώματα της ίριδας (2001), Ελληνικά Γράμματα
Η συντροφιά της φωτιάς (2001), Εκδόσεις Πατάκη
Η κουκουβάγια, το σύννεφο και ο Δημήτρης (2001), Εκδόσεις Παπαδόπουλος
Η ασπίδα της ειρήνης (2001), Ελληνικά Γράμματα
Το μαγικό δαχτυλίδι (2002), Ιδρυμα Μείζονος Ελληνισμού (ΙΜΕ)
Μια ζεστή μικρή αγκαλιά (2013), Εκδόσεις Πατάκη
Η μαμά μου κι εγώ (2016), Εκδόσεις Πατάκη

Δοκίμια-Μελέτες-Λαογραφία-Παραμύθια
Ελληνική λαϊκή παράδοση (1998), Ελληνικά Γράμματα
Παραμύθι και αφήγηση στην Ελλάδα (2002), Εκδόσεις Πατάκη
Κόκκινη κλωστή κλωσμένη (2004), Εκδόσεις Πατάκη

Συλλογικά έργα
Νικητής απόμεινε η χαρά (2000)
Επεξεργασία παραμυθιακών τύπων και παραλλαγών ΑΤ 500-559 (2004), Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών (Ε.Ι.Ε.). Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών
Διδακτική εμπειρία και παιδαγωγική θεωρία (2005), Νήσος
Η παιδαγωγική και διδακτική αξιοποίηση του παραμυθιού (2007), Γρηγόρη
Επεξεργασία παραμυθιακών τύπων και παραλλαγών ΑΤ 560-699 (2007), Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς. Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
Φιλαναγνωσία και σχολείο (2008), Εκδόσεις Πατάκη
Οι ιδέες των παιδιών για την παιδική λογοτεχνία (2010), Τόπος
Ανθολόγιο λογοτεχνικών κειμένων Α΄ και Β΄ δημοτικού (2010)
Περί ζώων (2011), Ψυχογιός
Αφηγήσεις που δεν τελειώνουν ποτέ (2011)
Λαογραφικές αναγνώσεις στην Ελλάδα και την Τουρκία (2012), Πεδίο
Ελληνική λαογραφία (2012), Ηρόδοτος

Μεταφράσεις
Bausinger, Hermann, Ο λαϊκός πολιτισμός στον κόσμο της τεχνολογίας (2009), Εκδόσεις Πατάκη

Πηγές: BIBLIONET, Ελληνικά Γράμματα, Εκδόσεις Πατάκη

228 views.