Παύλος Νιρβάνας (1866-1937)

Ο Παύλος Νιρβάνας (Πέτρος Αποστολίδης το πραγματικό του όνομα) αν και δεν γεννήθηκε στη Σκόπελο, ήθελε να θεωρείτε Σκοπελίτης. O Παπαδιαμάντης τον έλεγε Πατριώτη, αφού η Σκόπελος και η Σκιάθος στέκουν δίπλα δίπλα στο γαλάζιο του Αιγαίου. Ο Παπαδιαμάντης κάποτε όταν διάβασε ένα ποίημα του τον χάϊδεψε στο κεφάλι και είπε “και τα ποιήματα μαθήματα είναι”.

Γεννήθηκε στη Μαριαννούπολη της Ρωσίας το 1866 απο πατέρα Σκοπελίτη και μητέρα Χιώτισσα. Απο τα μικρά του χρόνια έζησε στον Πειραιά. Εκεί πήγε σχολείο και έμαθε τα πρώτα γράμματα. Το 1888 τελείωσε την Ιατρική Σχολή του πανεπιστημίου Αθηνών και αργότερα το 1890 μπήκε στην υπηρεσία του Βασιλικού Ναυτικού ώς ανθυπίατρος και όταν αποστρατεύτηκε ύστερα από πολύχρονη υπηρεσία ήταν γενικός αρχίατρος.

Η υπηρεσία του, ως το 1920, δεν τον εμπόδισε να αναπτύξει παράλληλα μιά πληθωρική λογοτεχνική δραστηριότητα, να συμμετέχει στην πνευματική κίνηση και να συνεργάζεται με πολλά έντυπα, ενώ ο ίδιος εξέδιδε αρκετά περιοδικά.

Ασχολήθηκε με όλα τα είδη του λόγου, γράφοντας ποιήματα, διηγήματα, μυθιστορήματα, θεατρικά έργα, δοκίμια και μεταφράσεις. Εγραψε επίσης, σοβαρές και αξιόλογες μελέτες στην επιστήμη του. Πολλές φορές η δράση του πήρε τη μορφή της φιλανθρωπίας αφού δώρισε την επίβλεψη του στην αρρώστια και τον πόνο.

Για πολύ καιρό ο μέχρι τότε γνωστός στο πολύ κόσμο Πέτρος Κ. Αποστολίδης και αργότερα Παύλος Νιρβάνας, είναι γνωστός σάν “καπετάνιος” ή “γιατρός”.

Η παρουσίασή του στα γράμματα θα γίνει το 1881 με δείγμα ποιητικής γραφής. Η πεζογραφική του παραγωγή, όμως θα εγκαινιαστεί αργότερα το 1894. Η σύντομη ποιητική θητεία του στην παρνασσιακή ποιητική δεν απέδωσε άξια λόγου αποτελέσματα. Ο’τι απομένει από αυτήν είναι η γλωσσική επάρκεια που καταδεικνύεται και κάποια στιχουργική δεξιότητα. Η κύρια προσφορά του πρέπει να εντοπιστεί στο πεζογραφικό του έργο.
Ο Παύλος Νιρβάνας ξεκίνησε από γνήσια ηθογραφικά διηγήματα, με κύριο όπλο την γλωσσική του δεξιότητα και την οικονομία της αφήγησης. Αργότερα στρέφεται στο “αστικό” μυθιστόρημα. Τόσο το Αγριολούλουδο όσο και το Εγκλημα του Ψυχικού κινούνται στον αστικό αθηναϊκό κόσμο, συνδυάζοντας το πρώτο μια ηθογραφική παρουσία του επαρχιωτικού στοιχείου, με κοινωνικές αιχμές το δεύτερο. Αμφότερα, όμως, στέκονται με κριτική ματιά στις προαπαιτούμενες συμβάσεις της ζωής στην αναπτυσσόμενη πόλη.
Περισσότερο γνωστός έγινε με τα χρονογραφήματά του, που διακρίνονται γιά του χιούμορ τους και τις ανθρώπινες προεκτάσεις τους. Αρχισε να τα δημοσιεύει από το 1908 στην εφημερίδα Εστία. Το ψευδώνυμο Παύλος Νιρβάνας πρωτοχρησιμοποίησε στην εφημερίδα Αστυ.

Η γλώσσα των πρώτων του κειμένων είναι η καθαρεύουσα, αργότερα όμως χρησιμοποίησε καθαρή δημοτική γλώσσα με σαφήνεια και ζωηρή έκφραση. Το ύφος του είναι προσωπικό και πρωτότυπο. Το γράψιμό του είναι ευχάριστο, χαριτωμένο και αποκαλύπτει ένα πνεύμα που, παρ’ όλη την αίσθηση του μέτρου και τη συγκράτησή του, δεν είναι κλειστό και ανεπίδεκτο σε αλλαγές τολμηρές και ουσιαστικές

Στα 1928 εκλέχτηκε μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Τιμήθηκε με το Εθνικό Αριστείο Γραμμάτων.

Ο Παύλος Νιρβάνας πέρασε όλη του τη ζωή με μιά πένα στο χέρι και αυτή ήταν η συντροφιά του και η παρηγοριά του μέχρι που πέθανε στις 28 Νοεμβρίου του 1937 στην Αθήνα, στο σπίτι του στο Μαρούσι.

Το αγριολούλουδο
Ο Άλκης είναι νέος, ενθουσιώδης και ψάχνει την αγάπη. Μετά από πόνο και απογοητεύσεις τη βρίσκει στην αγκαλιά της Μαρίας, μιας μικρής χωριατοπούλας.
Το “αγριολούλουδο” της καρδιάς του “φύτρωσε” σε ένα χωριό της Κεφαλλονιάς. Εκεί το γνώρισε, γοητεύτηκε από την άγρια ομορφιά του, το παντρεύτηκε και μετά, απότομα, το έκοψε και το έφερε στην Αθήνα. Θα αντέξει μια αθώα και καθαρή ψυχή την υποκρισία της “καλής” αθηναϊκής κοινωνίας; Άραγε η αγάπη νικάει πάντα;

Το έγκλημα του ψυχικού
Στην περιοχή του Ψυχικού ανακαλύπτεται το πτώμα νεαρής γυναίκας, δολοφονημένης με άγριο τρόπο. Η αστυνομία εξαπολύει ανθρωποκυνηγητό για τον εντοπισμό του δράστη, αλλά οι έρευνες δεν φέρνουν χειροπιαστά αποτελέσματα. Εντούτοις, το ενδιαφέρον της κοινής γνώμης για το έγκλημα παραμένει αμείωτο, τροφοδοτούμενο κυρίως από το νοσηρό παραλήρημα του Τύπου. Στο κλίμα αυτό, ο φοιτητής της ιατρικής Νίκος Μολοχάνθης, συλλαμβάνει ένα αμετροεπές και ακραίο σχέδιο: επιδιώκοντας να ελκύσει το γενικό ενδιαφέρον “σκηνοθετεί” μεθοδικά την αυτoενοχοποίησή του ως δράστης του “στυγερού εγκλήματος”, βέβαιος πως, όταν χρειαστεί, θα τον σώσει το ακλόνητο άλλοθί του. Εντελώς απροσδόκητα, όμως, αυτό καταρρέει και τότε ο Μολοχάνθης βουλιάζει ξαφνικά στην κόλαση. Μια κόλαση που ο ίδιος είχε προετοιμάσει για τον εαυτό του…
Στο “Έγκλημα του Ψυχικού” (1928) εμφανίζονται ευκρινώς τα βασικά ειδολογικά συστατικά του αστυνομικού μυθιστορήματος και ο Π. Νιρβάνας μάς παραδίδει το πρώτο ελληνικό αστυνομικό μυθιστόρημα, έστω κι αν αυτό δεν μπορεί να καταταγεί στη “γνήσια” αστυνομική λογοτεχνία, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα. Ο Π. Νιρβάνας αναπλάθει, με επιτήδειο και γοητευτικό τρόπο, την ατμόσφαιρα της μικρής και σχετικά συνεκτικής ακόμα Αθήνας των αρχών του 20ού αιώνα, ενώ ταυτόχρονα κινείται εγκαρσίως σε όλη την έκταση της κοινωνικής διαστρωμάτωσης. Αυτό όμως που εντυπωσιάζει ιδιαίτερα, είναι η βαθειά γνώση του για τον κόσμο του περιθωρίου. Οι εκτενείς αναφορές του στους ανθρώπους της φυλακής, αν και ζοφερές παραμένουν απολαυστικές και αποκαλυπτικές, καθώς πέρα από τη μυθοπλαστική τους σημασία, παρέχουν και σημαντικές πραγματολογικές πληροφορίες για το σωφρονιστικό σύστημα της εποχής. Αν με το έργο του Γ. Μαρή και των συγχρόνων του ξεκινά η περίοδος της εγγεγραμμένης ιστορίας της ελληνικής αστυνομικής λογοτεχνίας, με “Το έγκλημα του Ψυχικού” ανακαλύπτουμε τις απαρχές της ακαταλογογράφητης προϊστορίας της.

Η εύθυμη ζωή
“Η εύθυμη ζωή” είναι μια συλλογή διηγημάτων, όπου με χιουμοριστική διάθεση καταγράφεται η ζωή της Αθήνας στις αρχές του 20ού αιώνα.

Αιώνιες Αγάπες
Μες στου νέου την αγκαλιά
λαχταρεί τ’ωραίο της σώμα,
τα γλυκά κερνάει φιλιά
το ένα στόμα το άλλο στόμα.

Και του λέει: «θα σ’ αγαπώ
χίλια χρόνια κι άλλα χίλια,
κάνε με να σου το πω
με δυό ματωμένα χείλια».

Τα δαγκάνει σαν καρπό
τα ξινόγλυκα χειλάκια,
με τον άλικο χυμό
πίνει φλόγες και φαρμάκια.

«Πιές το αίμα μου, καλέ μου,
την ψυχή μου σε κερνώ,
στον αιώνα, ποθητέ μου,
και νεκρή θα σ’ αγαπώ».

Και τους βλέπει το φεγγάρι
που άκουσε πολλά,
και είδε αγάπες που περάσαν,
και χαμογελά.

Μυθιστορήματα
Το αγριολούλουδο (1924)
Το έγκλημα του Ψυχικού (1928)

Διηγήματα
Η βοσκοπούλα και τα μαργαριτάρια (1914)
Το συναξάρι του παπα-Παρθένη (1915)
Το βιβλίον του κυρίου Ασόφου (1915)
Το πέρασμα του θεού (1922)
Η εύθυμη ζωή (1923)
Ξενιτιά (1925)
Μικρές Ιστορίες (1930)
Ενας ίσκιος στη νύχτα (1934)

Ποιητικές συλλογές
Δάφναι εις την 25ην Μαρτίου 1821 (1884)
Παγά Λαλέουσα (1907)

Μελέτες, δοκίμια
Φυσιολογική ψυχολογία (1893)
Η φιλοσοφία του Νίτσε (1898)
Ο Θέμος Αννινος και η ελληνική γελοιογραφία (1900)
Τέχνη και φρενοπάθεια (1905)
Φυσιολογική αισθητική (1905)
Αριστοτέλης Βαλαωρίτης (1916)
Η ηθική επίδρασις της επαναστάσεως (1923)

Χρονογραφήματα
Η ζωή του δρόμου (1917)
Γύρω από τον έρωτα (1920)
Βίβλος γυναικών (1921)
Οσα φέρνει η ώρα (1925)
Λόγοι και αντίλογοι (1925)
Εύθυμοι περίπατοι (1927)
Αθηναϊκοί περίπατοι (1929)
Ω τέμπορα, ώ μόρες (1930)
Από το παράθυρο (1931)
Μαλλιά κουβάρια (1935)

Θεατρικά
Ο αρχιτέκτων Μάρθας (1907)
Μαρία Πενταγιώτισσα (1909)
Το χελιδόνι (1908)
Οταν σπάση τα δεσμά του (1910)
Το ελιξήριο της νεότητας (1911)
Θέατρο – 2 τόμοι (1921)

Μεταφράσεις
Κνούτ Χάμσουν, Ο Παν (1916)
Πλάτωνα, Απολογία Σωκράτους (1923)

Διάφορα, σχολικά
Από την φύσιν και την ζωήν (1898)
Γλωσσική αυτοβιογραφία (1905)
Το δάσος (1916)
Αλήθεια και ψέμα (1907)
Βενιζέλος (1920)
Αλφαβητάρι – Ο Ηλιος, σχολικό (1919) Αναγνωστικά γιά το Δημοτικό

Βιβλιογραφία
Γ.Βαλέτα, Εισαγωγή στα Απαντα
Π.Χάρη, Ελληνες πεζογράφοι (1968)
Απ.Σαχίνη, Το νεοελληνικό μυθιστόρημα (1975

Πηγές: ΕΚΕΒΙ, BIBLIONET, Θ.Ροδάνθης, Νίκας/Ελληνική Παιδεία Α.Ε., Alter-Ego ΜΜΕ Α.Ε., Εκδόσεις Πατάκη, Ίνδικτος, Πελεκάνος, Μαλλιάρης Παιδεία, Νεφέλη, Οδυσσέας, Σμυρνιωτάκης

Επισκέψεις: 447