Μιχάλης Περάνθης (1917-1984)


Φιλολογικό ψευδώνυμο του λογοτέχνη και δημοσιογράφου Μιχάλη Παπαδόπουλου.

Γεννήθηκε στην Αρτα το 1917 και εγκαταστάθηκε στην Αθήνα από το 1935, όπου σπούδασε Πολιτικές και Οικονομικές επιστήμες. Επαγγελματικά εργάσθηκε ως δημοσιογράφος (1935-1955) και ως διευθυντής διαφόρων εγκυκλοπαιδειών (1955-1965). Διατέλεσε επίσης σύμβουλος του Υπουργείου Προεδρίας επί πνευματικών θεμάτων και πρόεδρος ή μέλος πολλών επιτροπών. Τόσο στις εφημερίδες, όσο και σε διάφορα περιοδικά, συνεργάσθηκε με επιφυλλίδες και άρθρα γύρω από την ελληνική λογοτεχνία, με σειρά χρονογραφημάτων υπό τον γενικό τίτλο «Εφήμερα» και άσκησε την κριτική του βιβλίου, του θεάτρου και των ταινιών. Ενα τμήμα της προσφοράς του διοχετεύτηκε από το ραδιόφωνο και την τηλεόραση, με λογοτεχνικά δεκάλεπτα και εθνικές ομιλίες, καθώς και τη μετάδοση και αναμετάδοση πολλών από τα μυθιστορήματά του. Μιά πρόσθετη πηγή πνευματικής προσφοράς του στάθηκε ο μεγάλος κύκλος των διαλέξεών του – που συμποσούνται σε 130 – σε όλο τον ελληνικό χώρο.

O Μιχάλης Περάνθης καλλιέργησε τρείς κυρίως τομείς: την ποίηση, την πεζογραφία και τη μελέτη. Στην ποίηση μας έδωσε τρείς συλλογές: (Τα Πρώτα Τραγούδια, Τα Μήλα των Εσπερίδων και Μουσική Δωματίου) με ποιήματα τρυφερού τόνου και λυρικής ευαισθησίας. Την ποιητική διάθεση διοχετεύει σαν υπόστρωμα και στα πεζογραφικά του κείμενα, απ’ τα οποία όμως δεν λείπει και η επική ατμόσφαιρα. Η πεζογραφία του Περάνθη πλουσιότατη σε αποχρώσεις καταστάσεων και θέματα ελληνικότητας, υπηρετεί αποκλειστικά την γηγενή μας παράδοση και την εθνική γραμμή, και καλύπτει όλα τα είδη του πεζού λόγου. Η μυθιστορηματική βιογραφία είναι ένα είδος που καλλιέργησε αποκλειστικά, προκειμένου γιά την αναβίωση μορφών των γραμμάτων μας. Ο «Τσέλιγκας» αναφέρεται στον Κρυστάλλη και πραγματοποιεί μια γοητευτική αναβίωση της σκλαβωμένης Ηπείρου, της αθηναϊκής πνευματικής ζωής και της δραματικής αυτοανάδειξης του ποιητή. Κοντά σε άλλα προσόντα του βιβλίου ο Ξενόπουλος εκτίμησε ιδιαίτερα τον υποβλητικό πλούτο των περιγραφών. Ο «Κοσμοκαλόγερος» αναφέρεται στον Παπαδιαμάντη, τον οποίο ζωντανεύει με τη μορφή σαγηνευτικού μυθιστορήματος. Ενα βιβλίο με σεβασμό στα ιστορικά δεδομένα – όπως άλλωστε όλα τα βιβλία του συγγραφέα -, με θελκτικό ύφος, ποιητικό άρωμα, δημιουργική πνοή και σωστή κατανόηση του έργου του αγίου των Γραμμάτων μας. Ο «Αμαρτωλός» αναφέρεται στον Καβάφη, αποκρυπτογραφώντας με αφηγηματική μαεστρία τον μεγάλο Αλεξανδρινό με την δαιδαλώδη ψυχολογία. Είναι μιά αποκαλυπτικά λεπτομερής βιογράφηση με εύστοχη και οριστική τοποθέτηση του έργου του.

Στον τομέα του ιστορικού μυθιστορήματος κλασικά παραμένουν οι «Σουλιώτες», και το τελευταίο τρίτομο έργο του «Ο Δαίμονας» (Οδυσσέας Ανδρούτσος). Το πρώτο είναι μιά επική σύνθεση από τον προεπαναστατικό ελληνισμό, μιά πλαστική δημιουργία συναρπαστικού ύφους, όπου ξετυλίγονται οι συνθήκες του σκλαβωμένου γένους και οι άτρητοι αγώνες των Σουλιωτών, που διεκδικούν αποφασιστικά την ελευθερία’ και οδηγούνται ηρωικά ως τη θυσία. Το δεύτερο, δίνει την ίδια την Επανάσταση, την εποποία του ξεσηκωμένου Γένους. Αποτελεί ένα μυθιστορηματικό άθλο στη γλώσσα, ύφος, δομή και ιστορική ευθύνη, με κεντρικό ήρωα τον μεγάλο αδικημένο του αγώνα τον Ανδρούτσο. Η «Σκληρή Βροχή» (δύο εκδόσεις) είναι επίσης ιστορικό, από τον ελληνογερμανικό πόλεμο, περισσότερο λυρικό χρονικό παρά μυθιστόρημα’ και περισσότερο αναμονή του πολέμου, παρά ο ίδιος ο πόλεμος. Ενα βιβλίο ποιητικής ατμόσφαιρας, τρυφερής νοσταλγίας και διακριτικής συγκίνησης. Το «Χρώμα της θάλασσας» είναι σύγχρονο μυθιστόρημα, ερωτικό και κοινωνικό, με μόνα χαρίσματα διεισδυτικής ψυχολογίας.

Ενα τμήμα της πεζογραφίας του καλύπτει το παιδικό μυθιστόρημα: «Πρόας ο Νικίου» (ελεύθερη απόδοση), «Τά Παιδιά της οδού Πατησίων» και η συλλογή παραμυθιών «Η Χρυσόμαλλη». Στα καθαρά ιστορικά έργα περιλαβαίνονται: «Η βασίλισσα Θεοδώρα» (1938), «Η Μάχη της Ρούμελης» (1949), «Αμβρακία» (1954), «Αρτα» (1959), «Ηπειρος λύκνο των θρύλων» (1970).

Συνολικά ο Μιχ. Περάνθης έγραψε περισσότερα από σαράντα βιβλία τα οποία με την επανακυκλοφορία τους ξεπερνούν τις εβδομήντα εκδόσεις. Τα υπόλοιπα αναφέρονται στις μελέτες και τις ανθολογίες του. Το σύνολο του έργου του καταξιώνει όλες τις μουσικές δυνατότητες της γλώσσας μας και πραγματοποιεί ένα υποβλητικό προσωπικό ύφος, ενώ σαν περιεχόμενο μας γνωρίζει εποχές της ελληνικής διάρκειας, ιστορικές και πvευματικές, και μορφές του ελληνικού χώρου, από τις περιπέτειες της φυλής και την πορεία του πvεύματoς. Το πάθος του για την Ελλάδα είναι που κυριαρχεί και στον τρίτο τομέα της προσφοράς του, το δοκίμιο και τις μελέτες, ώστε να θεωρείται «χαλκέντερος» σαν συγγραφέας, και εγνωσμένης ευσυνειδησίας.

Στα δοκίμιά του περιλαβαίνονται: «Απόψεις» (1961), «Το Πνευματικό μας Πρόβλημα» (1969), «Το Εικοσιένα» (1971), «Κεφάλαια Νεοελληνικής Λογοτεχνίας» (1976), «Δώδεκα Διαλέξεις» (1976), «Το Πνεύμα και η Γη μας» (1976). Με εκτενείς κριτικές εισαγωγές και σχόλια εξέδωσε επίσης το «Ασμα Ασμάτων», μεταφρασμένο από τον Γιωσέφ Ελιγιά (1939) και τα «Aπαντα των Κρυστάλλη», Μιχάλη Μητσάκη, Λορέντζο Μαβίλη (1960) και Παπαδιαμάντη. Εξέδωσε ακόμα πέντε φιλολογικές μονογραφίες: Κώστας Κρυστάλλης (το πρώτο βιβλίο του, 1936), Γιάννης Ψυχάρης (1943), Κώστας Κρυστάλλης (νέο κείμενο, 1959), Κρυστάλλης (διάλεξη 1960), και Μαβίλης (διάλεξη, 1969).

Στην κατηγορία των μελετών πρέπει να περιληφθούν και οι Ανθολογίες Περάνθη, δεδομένου οτι, εκτός από την ανθολόγηση, αποβλέπουν πρωτίστως στην προβολή και γνωριμία της λογοτεχνικής παρακαταθήκης μας, με τα εμβριθή βιο-κριτικά του δοκίμια που προτάσσει για όλους τους ποιητές και όλους τους πεζογράφους μας, επί πέντε αιώνες, από την Αλωση ως σήμερα, και με τους, μοναδικούς τoυ πρoλόγoυς και τις εισαγωγές για όλες τις φάσεις, τις περιόδους και τα ρεύματα της πνευματικής μας εξέλιξης.

H τρίτομη «Ανθολογία Ποιήσεως» (οχτώ έκδόσεις) και η πεντάτομη «Ελληνική Πεζογραφία» του, που εμόρφωσαν τόσες γενεές σπουδαστών, συνιστούν μιαν ανυπολόγιστης βαρύτητας πνευματικής προσφορά, πoυ έχει επιβληθεί στην κοινή συνείδηση, ώστε τα έργα αυτά να θεωρούνται πλέον κλασικά, και έχουν γενικά χαρακτηριστεί ως εθνικές εκδόσεις. Κοντά στα δύο αυτά κεφαλαιώδη έργα, έχει επίσης φιλοτεχνήσει και τρείς ειδικού χαρακτήρα ανθολογίες: «Το βιβλίο της αγάπης» (ερωτική ανθολογία) 1960 – «Τα Ποιήματά μου» (παιδική ανθολογία) – και «Ελληνικά Δημοτικά Τραγούδια».

Για τη μεγάλη λογοτεχνική και γενικότερα πvευματική του προσφορό ο Μιχάλης Περάνθης τιμήθηκε με τα παρακάτω Βραβεία:
α) Βραβείο Ακαδημίας Αθηνών (1953)
β) Βραβείο Πεζογραφίας Δήμου Αθηναίων (1958)
γ) Α’ Κρατικό Βραβείο Μυθιστορηματικής Βιογραφίας (1958)
δ) Α’ Κρατικό Βραβείο Μυθιστοριογραφίας (1976)

O Μιχάλης Περάνθης πέθανε στην Αθήνα το 1984.

Ο δαίμονας
Η αληθινή επανάσταση του 21 μέσα από τον κορυφαίο της ήρωα Οδυσσέα Αντρούτσο: Ιστορικό μυθιστόρημα
“Γιατί εσύ, Δυσσέο, δεν πέθανες κι ούτε δικιώθηκες. Ξέμεινες στα παλιόχαρτα μέσα μπλεγμένος των καλαμαράδων, όπου οι ιστορικοί συνηθάνε να τάχουν σ’ υπόληψη με το να βρίσκονται τυπωμένα. Αλλά εγώ, καπετάνιο μου, μούδε ιστορικός ανανογήθηκα ποτές μου. Κατέβηκα απ’ τον λαό απάνω, τον λαό σου, οπού γι’ αυτόν πόνεσες, γι’ αυτόν μόχθησες, και για την προκοπή του λαμπάδιασες. Ο λαός σου, Δυσσέο, δεν άλλαξε. Ίδιος μνέσκει στα αιστήματά του και στο ίδιο καταχείμωνο παραδέρνει, ότι τον Δυσσέο τον έχασε, κι άλλον Δυσσέο απ’ τα τότες δεν χάρηκε… Και να σε χαιρετάη που φεύγεις, είναι να σε καλωσορίζη όπου να ξαναρθής. Και μην αργής άλλο, και μ’ όποιο όνομα νάναι. Ότι πληθύναν οι γκούρηδες, αδερφέ μου, κι η πατρίδα σε κράζει…”.

Σουλιώτες
Οι Σουλιώτες, οι ικανότεροι πολεμιστές που έχει να επιδείξει η ελληνική ιστορία, ήταν ταυτόχρονα δημιουργοί μιας πολιτείας απρόσμενα δημοκρατικής ως προς τους θεσμούς και μιας κοινωνίας άτεγκτα αυστηρής ως προς την έννοια του ηθικού χρέους απέναντι στο σύνολο. Ο Μιχαήλ Περάνθης στο μυθιστόρημά του “Σουλιώτες” (πρωτοεκδόθηκε το 1952) συνυφαίνει αρμονικά τη μυθοπλασία με τα ιστορικά γεγονότα κατά τα τρία τελευταία χρόνια της σύγκρουσης των Σουλιωτών με τον Αλή πασά’ η δράση των εμβληματικών μορφών του, υπαρκτών και φανταστικών, μας ξεναγεί σ’ έναν κόσμο υπεράνθρωπου ηρωισμού και ανθρώπινων αδυναμιών, γενναιότητας αλλά και ματαιοδοξίας, αξιοπρέπειας και σκληρότητας, αναπλάθοντας τον λυσσαλέο αγώνα επιβίωσης που κορυφώνεται με τη θυσία του Ζαλόγγου -μία από τις πιο συγκλονιστικές επαναστατικές πράξεις, δεκαοκτώ χρόνια πριν από την ίδια την Επανάσταση.
Το μυθιστόρημα “Σουλιώτες” έχει τιμηθεί με το Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας, το δε 1972 διασκευάστηκε για τον κινηματογράφο, με τον ίδιο τίτλο.

Ο κοσμοκαλόγερος
Μυθιστορηματική βιογραφία του Αλεξ. Παπαδιαμάντη
H μυθιστορηματοποίηση της ζωής ορισμένων συγγραφέων μας με απασχολούσε από τότε που ήμουν παιδί…
H μορφή του Aλέξανδρου Παπαδιαμάντη μού παράστεκε μέρα και νύχτα κι η αγιότητα της ψυχής του διαπότιζε τη διάθεσή μου. Kουβέντιαζα μαζί του, ερχόταν στον ύπνο μου, και πολλές φορές στον δρόμο νόμιζα πάλι πως τον βλέπω να στρίβει αθόρυβος σε κάποια γωνιά. O Παπαδιαμάντης βρισκόταν συνεχώς μπροστά μου. Kι ήταν περίπου σαν να συνεργαζόμαστε. Οταν κατέστρωνα το σχέδιο της ψυχολογίας του, όταν πάσχιζα να εισδύσω στις εσωτερικές του κυμάνσεις, διαισθανόμουν τις επιφυλάξεις του και μάντευα τις συγκατανεύσεις του. δεν καταστάλαζα ποτέ σε μια τελική διατύπωση αν δεν με ανάπαυε η εντύπωση πως ήταν κι εκείνος σύμφωνος. Aγαπώ τον Kοσμοκαλόγερο και για έναν άλλο λόγο. Στάθηκε το υλικό που απάνω του αντιμετώπισα κι έλυσα όλα τα τεχνικά εμπόδια της δομής ενός μυθιστορήματος. Aντί να συγκομίσω την πείρα μου από βιβλίο σε βιβλίο, προτίμησα να ασκηθώ με το ίδιο υλικό, γράφοντας και ξαναγράφοντας τον Kοσμοκαλόγερο όχι και λίγες: εννέα φορές. -Μιχαήλ Περάνθης, 1966

Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας και ζωής
Στο δίτομο αυτό έργο, καρπό πολύχρονης έρευνας και συγγραφής, ο Μιχαήλ Περάνθης πραγματεύεται την ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας και ζωής από τις πρώτες ρίζες ως την Επανάσταση του 1821 καταυγάζοντας τη μακραίωνη διαδρομή της νεοελληνικής γραμματείας, που εξακολουθεί να παραμένει άγνωστη δημιουργώντας την αίσθηση ενός σκοτεινού παρελθόντος. Με έντιμη καταγραφή και ιστορική τοποθέτηση αποδεικνύεται ότι “μέσα από τις φάσεις του ιστορικού
γλωσσικού και εθιμικού βίου, κυλούσαν λανθάνουσες οι αρχαιοελληνικές αντιλήψεις, οι ανακλάσεις της προγονικής εύκλειας, ο πυρήνας της εθνικής αντίστασης και οι ερμηνείες της πολιτικής μαςανάστασης”.
Παράλληλα εξετάζονται ενδελεχώς οι εθνικές και κοινωνικές συνθήκες, οι οικονομικές δομές και οι πολιτικές διαμορφώσεις, οι οποίες εκτρέφουν τα πνευματικά φανερώματα, υπαγορεύοντας τις συγκεκριμένες τάσεις τους. Επίσης συνυπολογίζονται οι απελευθερωτικές βλέψεις, οι παιδευτικοί στόχοι, τα ιδεολογικά ρεύματα, η στάση της Εκκλησίας, οι ξένες επήρειες. Κατ’ αυτό τον τρόπο προσφέρονται στον αναγνώστη με σαφήνεια και πληρότητα όλες οι χρωματικές λεπτομέρειες των εποχών και όλα τα γόνιμα στοιχεία των
δημιουργικών εκδηλώσεων, προκειμένου να διαθέτει την ευχέρεια της επαλήθευσης και της συναγωγής των δικών του ερμηνευτικών απόψεων.

Mυθιστορήματα
Σκληρή βροχή (1952)
Σουλιώτες (1957)
Το χρώμα της θάλασσας (1963)
Ο δαίμονας (1974)

Ποιητικές συλλογές
Τα πρώτα τραγούδια (1937)
Τα μήλα των εσπερίδων (1949)
Μουσική Δωματίου (1955)

Ανθολογίες
Μεγάλη Ελληνική Ανθολογία Ποιήσεως – 3τομη (1955)
Το βιβλίο της αγάπης (1960)
Τα ποιήματα μου (1962)
Ελληνική Πεζογραφία – 5τομη (1966-1969)
Ελληνικά Δημοτικά Τραγούδια

Δοκίμια – Μελέτες
Απόψεις (1961)
Το Πνευματικό μας Πρόβλημα (1969)
Το Εικοσιένα (1971)
Κεφάλαια Νεοελληνικής Λογοτεχνίας (1976)
Δώδεκα διαλέξεις (1976)
Το Πνεύμα και η Γη μας (1976)
Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας και ζωής – 2τ (2006)

Μυθιστορηματικές βιογραφίες
Ο Τσέλιγκας (για τον Κ.Κρυστάλλη) (1943)
Ο κοσμοκαλόγερος (για τον Αλ.Παπαδιαμάντη) (1948)
Ο Αμαρτωλός (για τον Κ.Π.Καβάφη) (1953)

Ιστορικά
Η βασίλισσα Θεοδώρα (1938)
Η μάχη της Ρούμελης (1949)
Αμβρακία (1954)
Αρτα (1959)
Ηπειρος λίκνο των θρύλων (1970)

Παιδικά
Πρόας ο Νικίου
Τα παιδιά της οδού Πατησίων
Η χρυσόμαλλη (συλλογή παραμυθιών) (1976)

Απαντα
Απαντα του Κρυστάλλη (1959)
Απαντα του Μιχαήλ Μητσάκη (1956)
Απαντα του Λ.Μαβίλη (1960)
Απαντα του Αλ.Παπαδιαμάντη (1965)

Φιλολογικές μονογραφίες
Κώστας Κρυστάλλης (1936)
Γιάννης Ψυχάρης (1943)
Κώστας Κρυστάλλης (1959)
Κρυστάλλης (1960)
Μαβίλης (1969)

Διάφορα
Ασμα Ασμάτων (1939)

Βραβεία
Βραβείο Ακαδημίας Αθηνών (1953)
Βραβείο Πεζογραφίας Δήμου Αθηναίων (1958)
Α’ Κρατικό Βραβείο Μυθιστορηματικής Βιογραφίας (1958)
Α’ Κρατικό Βραβείο Μυθιστοριογραφίας (1976)

Βιβλιογραφία
Γ.Βλαχόπουλου, Περάνθης Μιχαήλ
Δ.Παπακωνσταντίνου, Μιχαήλ Περάνθης: Το πνεύμα και η γη μας (1977)
Απ.Σαχίνη, Πεζογράφοι του καιρού μας (1978)
Κ.Στεργιόπουλου, Μιχ.Περάνθης, Η ελληνική ποίηση (1980)
Δ.Λάμπρου, Μιχαήλ Περάνθης (1986)

Πηγές: EKEBI, BIBLIONET, Θ.Ροδάνθης, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Εκδόσεις Καστανιώτη

Επισκέψεις: 697