Παντελής Πρεβελάκης (1909-1986)

Ελληνες λογοτέχνες


Ο Παντελής Πρεβελάκης, ποιητής, κριτικός της τέχνης, πεζογράφος και θεατρικός συγγραφέας, γεννήθηκε στο Ρέθυμνο της Κρήτης το 1909. Σπούδασε φιλολογία στην Αθήνα και Θεσσαλονίκη και είναι κάτοχος των κυριότερων Εύρωπαϊκών γλωσσών. Από το 1937 ως το 1941 διατέλεσε διευθυντής Καλών Τεχνών στο Υπουργείο Παιδείας και από το 1939 δίδασκε Ιστορία της Τέχνης στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών έως το 1974.

Διανοητής με πλούσιο πνευματικό κόσμο και στέρεο επιστημονικό οπλισμό, οχι μόνο στον κόσμο της τέχνης αλλά και στον κόσμο των ηθικών αξιών, και γνώστης της Ευρωπαϊκής καλλιέργειας δοκίμασε τις δυνάμεις του σε όλα τα είδη του γραπτού λόγου: ποίηση, πεζογραφία, θέατρο, και ακόμη σε έπιστημονικές και έκλαϊκευμένες μελέτες, γύρω από τα θέματα της τέχνης. Πρωτοπαρουσιάστηκε στα γράμματα με την ποιητική συλλογή «Στρατιώτες», 1928, «Δομίνικος Θεοτοκόπουλος», (Δοκ. 1930), «Δοκίμιο Γενικής Είσαγωγής στην Ιστορία της Τέχνης», 1934, «Η Ιταλική αναγέννηση», 1935, «Το χρονικό μιάς πολιτείας» (μυθ.) 1938, 7η έκδοση 1976, «Γυμνή Ποίηση» (ποιήμ.) 1939, «Ο θάνατος του Μέδικου» (δοκ. τέχ.) 1939, «Ο Γκρέκο στη Ρώμη» 1941, «Παντέρημη KρήΤη», (μυθ.) 1945, «Ο Κρητικός» (τ. Α’ το Δέντρο, 1948 – τ. Β’ Πρώτη Λευτεριά, 1949 – τ. Γ’ Η Πολιτεία, 1950), «ο Ποιητής (Καζαντζάκης) και το ποίημα της Οδύσσειας» 1958, «Ο Ηλιος του Θανάτου» (μυθ.) 1959, (Α’ Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος), «Η Κεφαλή της Μέδουσας» (μυθ.) 1963 (Α’ Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος), «Τετρακόσια γράμματα του Καζαντζάκη» 1965, «Αρτος των Αγγέλων» (μυθ.) 1966.

Ενώ ασχολήθηκε ερασιτεχνικά με την ποίηση έγραψε τέσσερα θεατρικά έργα (τραγωδίες) που ανεβάστηκαν και από το Εθνικό Θέατρο: «Το Ιερό Σφάγιο», 1952, «ο Λάζαρος», 1954, «Τα χέρια του ζωντανού Θεού», 1955 και «Το Ηφαίστειο», (Κρατικό Βραβείο) 1962. Πολλά από τα έργα του μεταφράστηκαν σε πολλές ξένες γλώσσες. Επίσης μετάφρασε αρχαίες τραγωδίες: «Μήδεια», «Βάκχες» του Ευριπίδη κ.ά.

Ολα σχεδόν τα μυθιστορήματά του, θησαυρίσματα Κρητικής μνήμης, είναι βαφτισμένα στην Κρητική παράδοση και αναβιώνουν την κρητική νοοτροπία και κρητική ψυχή. Είναι βγαλμένα από την παμπάλαια ιστορία της και τις ποικίλες φάσεις της ζωής της, και μας δίνουν ατόφια τα ξαφνικά ξεσηκώματα, τις πολεμικές τους εκρήξεις και την αέναη πάλη τους γιά τη λευτεριά. Η γλώσσα τους πλούσια σε αποχρώσεις καζαντζακικής υφής είναι αφηγήματα – χρονικά εξαιρετικής υποβολής και λυρικής γοητείας.

Οι επιστημονικές και εκλαϊκευμένες μελέτες του γύρω από τα θέματα της τέχνης είναι γραμμένες με γλαφυρότατο τρόπο και δίνουν τεκμηριωμένες γνώσεις γιά την εξέλιξη της τέχνης στους μεγάλους σταθμούς της και κυρίως από την Αναγέννηση ως σήμερα.

Ιδιαίτερα πρέπει να σημειώσουμε τη μακριά φιλία που συνέδεε τον Πρεβελάκη με τον Καζαντζάκη, καρπός της οποίας είναι τα τετρακόσια γράμματα που του έστειλε κατά καιρούς ο μεγάλος φίλος του Καζαντζάκης, και τα οποία εξέδωσε σε ξεχωριστό τόμο με σχόλια και κατατοπιστικές σημειώσεις. Μέσα στα γράμματα αυτά μας παρουσιάζεται ανάγλυφος ο εσωτερικός κόσμος του Καζαντζάκη, με τις αιώνιες ανησυχίες και τους σκληρούς πνευματικούς προβληματισμούς του, αλλά, σύγχρονα, μας αποκαλύπτεται και το μεγάλο ταλέντο του, με τις επιστολές-εξομολογήσεις του αυτές. Ακόμα φανερώνεται ολόπλευρα η μεγάλη εκτίμησή του προς τον Πρεβελάκη, έναν γκαρδιακό φίλο και έναν άνθρωπο με πλούσιο πνευματικό κόσμο.

Και πραγματικά, ο Πρεβελάκης είναι ένας μεγάλος τεχνίτης του λόγου που διαθέτει περίτεχνο αφηγηματικό ύφος, πλούσια ποιητική γλώσσα, διεισδυτική ψυχολογική ικανότητα και έκτακτη μυθοπλαστική δύναμη στο στήσιμο των θαυμάσιων, από κάθε πλευρά μυθιστορημάτων του. Οπως ο Καζαντζάκης έτσι και ο Πρεβελάκης αντλεί τα θέματά του από την ακένωτη πηγή της Κρητικής τετρακισχιλιόχρονης Ιστορίας. Μιάς ιστορίας όπου το μυθικό στοιχείο μεταμορφωμένο στη διάρκεια των αιώνων σε αξεπέραστη θαυμαστή αντρειοσύνη και σε αέναη πάλη των κατοίκων της γιά λευτεριά ή θάνατο, θα συμβολίζει πάντα την απέθαντη ελληνική ψυχή και τις ακατάλυτες δυνάμεις της ελληνικής κληρονομιάς, όσο θα υπάρχει ζωή στον πλανήτη μας.

To 1977 εξελέγη τακτικό μέλος της Ακαδημίας. Γεγονός ενδεικτικό γιά την αξιοπρέπεια του ανθρώπου αποτελεί η αποποίηση του Βραβείου Λογοτεχνίας και εκλογής στην Ακαδημία κατά την διάρκεια της δικτατορίας.
O μεγάλος αυτός δάσκαλός, λόγιος, συγγραφέας και με τον τρόπο του, αγωνιστής, πέθανε στην Αθήνα το 1986, αφήνοντας δυσαναπλήρωτο κενό.

Ποιητικές συλλογές
Στρατιώτες (1928)
Η γυμνή ποίηση (1939)
Η πιό γυμνή ποίηση (1941)
Τα ποιήματα (1969)
Ωρες σ’ έλληνικό νησί
Ο νέος Ερωτόκριτος (1973)

Μυθιστορήματα
Το χρονικό μιάς πολιτείας (1938)
Ο θάνατος του Μέδικου (1941)
Παντέρμη Κρήτη (1945)
Ο Κρητικός – Το δέντρο (1948)
Ο Κρητικός – Η πρώτη λευτεριά (1949)
O Κρητικός – Πολιτεία (1950)
Οι δρόμοι της δημιουργίας – Ο ήλιος του θανάτου (1959)
Οι δρόμοι της δημιουργίας – Η κεφαλή της Μέδουσας (1963)
Οι δρόμοι της δημιουργίας – Ο άρτος των αγγέλων (1965)
Ερημίτες και αποσυνάγωγοι – Ο άγγελος στο πηγάδι. Μια μεγαλοβδομάδα (1970)
Ερημίτες και αποσυνάγωγοι – Η αντίστροφη μέτρηση (1974)

Μελέτες, δοκίμια
Δομίνικος Θεοτοκόπουλος
Δοκίμιο γενικής εισαγωγής στην ιστορία της Τέχνης
Ο Γκρέκο στη Ρώμη (1941)
Θεοτοκόπουλος – Τα βιογραφικά (1942)
Ο ποιητής και το ποίημα της Οδύσσειας (1958)
Τετρακόσια γράμματα του Καζαντζάκη στον Πρεβελάκη (1965)
Αρχαία θέματα στην ιταλική ζωγραφική της Αναγέννησης (1975)
Ο ποιητής Γιάννης Ρίτσος (1981)
Αγγελος Σικελιανός (1985)
Δείχτες Πορείας (Συλλογή μελετών, δοκιμίων) (1986)

Θεατρικά
Ο μίμος (1928)
Η αρρώστια του αιώνα – Το Ιερό Σφάγιο (1952)
Η αρρώστια του αιώνα – Ο Λάζαρος (1954)
Η αρρώστια του αιώνα – Τα χέρια του ζωντανού θεού (1955)
Το ηφαίστειο (1962)
Το χέρι του σκοτωμένου (1971)
Μουσαφιραίοι στο Στεπαντσίκοβο (1972)
Δύο Κρητικά δράματα:
Η δεύτερη εντολή (1974)
Το τρελό αίμα (1974)

Μεταφράσεις
Βάκχες – Ευριπίδη
Μήδεια – Ευριπίδη
Η ζωή είναι όνειρο – Καλντερόν
Δον Ζουάν – Μολιέρου
Το ατλαζένιο γοβάκι – Κλοντέλ
Η νεκρή βασίλισσα – Μοντερλάν
Τα δημιουργικά συμφέροντα – Μπεναβέντε

Βιβλιογραφία
Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Τα πρόσωπα και τα κείμενα (1943)
Ε.Κάσδαγλη, Συμβολή στην βιβλιογραφία του Π.Πρεβελάκη (1967)
Γ.Μανουσάκη, Η Κρήτη στο λογοτεχνικό έργο του Π.Πρεβελάκη (1985)
Μ.Βοσταντζή, Το θέατρο του Πρεβελάκη (1985)

Πηγές: ΕΚΕΒΙ, Θ.Ροδάνθης

121 views.