Κοσμάς Πολίτης

Φιλ.ψευδώνυμο του Πάρι Ταβελούδη, γεννήθηκε στην Αθήνα το 1888.

Ο Κοσμάς Πολίτης (1888-1974) είναι από τους μεγαλύτερους πεζογράφους μας των τελευταίων πενήντα χρόνων. Την πρώτη του εμφάνιση στα ελληνικά γράμματα την έκανε με δύο μυθιστορήματα, Το Λεμονοδάσος (1930), και την Εκάτη (1933).

Από την αρχή διακρίθηκε για την πρωτοτυπία του ύφους και την υποβλητικότητα της έκφρασης. Το 1938 μας έδωσε την Eroica, ένα μυθιστόρημα παιδικής ψυχολογίας, μοναδικής ομορφιάς, για το οποίο τιμήθηκε με το Α Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος (1938). Μετά την Eroica εξέδωσε το Τρεις γυναίκες και το 1946 Το Γυρί.
Υστερα από ολόκληρη δεκαετία μας έδωσε τη συλλογή διηγημάτων Η κορομηλιά, με την οποία τιμήθηκε με το Α Κρατικό Βραβείο Διηγήματος (1955).
Επειτα το θεατρικό έργο Κωνσταντίνος ο Μέγας και τέλος το αριστούργημά του, το θαυμάσιο μυθιστόρημα Στου Χατζηφράγκου, (1964) με το οποίο τιμήθηκε με το Α Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος.

Στα δύο πρώτα του μυθιστορήματα, Το Λεμονοδάσος και την Εκάτη, ο Κοσμάς Πολίτης ακολουθεί τους κλασικούς τρόπους στη δομή και την αφήγηση, που δεν αποκλείουν την ποίηση, τη λυρική διάθεση και τη λυρική περιγραφή σε όλο το πλάτος του μύθου. Ετσι, από άποψη ουσίας, Το Λεμονοδάσος το κατακλύζει η ερωτική, φυσιολατρική και αφηγηματική ελευθερία. Την Εκάτη το ολοκληρωτικό πάθος, η αίσθηση της ανικανοποίησης, και ο ψυχικός προβληματισμός.
Την Eroica την πλημμυρίζει η ποίηση του ονειρικού, η μουσική σύνθεση της ηρωικής έφεσης της εφηβείας, που ο συγγραφέας προσπαθεί να μεταμορφώσει λυρικά το συνηθισμένο σε ασυνήθιστο, και να το υψώσει πάνω από την καθημερινή μετριότητα.

Στα δυό τελευταία μυθιστορήματά του ο Κοσμάς Πολίτης, χωρίς να προδώσει την ορθόδοξη πεζογραφία, που κινείται συνήθως στους χώρους της ποιητικής και υποβλητικής έκφρασης, με το Γυρί και κυρίως με το Στου Χατζηφράγκου το ενδιαφέρον του τώρα κινείται προς τον απλό, τον ουσιαστικό και συγκεκριμένο ανθρώπινο πόνο. Με τα ίδια εκφραστικά μέσα, σ’ένα συνταίριασμα των λυρικών και των ψυχικών στοιχείων της πεζογραφίας του με τα ρρεαλιστικά, ο συγγραφέας μας δίνει τον “ανθρωπιστικό λυρισμό του ή τον λυρικό ανθρωπισμό”.

Το Γυρί γραμμένο μέσα στα χρόνια της Κατοχής, σημειώνει την ουσιαστική στροφή του συγγραφέα απο το εξαιρετικό και το ασυνήθιστο, προς το καθημερινό και το συνηθισμένο. Μας δίνει την ποίηση του καθημερινού, του κοινού, και του συνηθισμένου, ανάμεσα απο τους απλούς και ανεπιτήδευτους ανθρώπους του λαού που “αγαπούνε, αγωνίζονται και υποφέρουν” (Το Γυρί, σελ.76).

Στο τελευταίο του μυθιστόρημα “Στου Χατζηφράγκου”, ο Κοσμάς Πολίτης μας ξαναζωντανεύει τη Σμύρνη του 1902. Μας ξαναφέρνει στη ζωή, σαν μάγος, σαν θαυματοποιός – όπως τον χαρακτηρίζει ο Απ. Σαχίνης – σαν πραγματικός δημιουργός, τη χαμένη ελληνική πολιτεία μέσα στις σελίδες του μυθιστορήματός του. Παίρνοντας ως βάση μιά συνοικία της, Στου Χατζηφράγκου, ζωντανεύει με άφταστο τρόπο, τα ήθη, τις συνήθειες, τις ομορφιές και τις γρα;φικότητες της πόλης, και σε πρώτο πλάνο τους απλούς εργατικούς ανθρώπους, τους ανθρώπους του καθημερινού μόχθου. Η λεγόμενη “ανώτερη” κοινωνία, ο ψεύτικος κόσμος των προξενείων και των κοσμικών, βρίσκεται σε δεύτερο πλάνο στο μυθιστόρημα.
Στου Χατζηφράγκου ο Κοσμάς Πολίτης παρουσιάζεται φορέας των ανθρωπιστικών και κοινωνικών ιδεών με τρόπο προοδευτικό και στοχαστικό.

“Δεν υπάρχει αμφιβολία – γράφει ο Απ. Σαχίνης – πως ο Κοσμάς Πολίτης είναι αριστοτέχνης της υποβολής’ έμμεσα και ανάλαφρα, ανεπαίσθητα, μας υποβάλλεται το καθετί “Στου Χατζηφράγκου”, χωρίς κραυγές, χωρίς μεγάλα λόγια, χωρίς αδιακρισίες ή υπερβολές: η ανθρωπιά, η καλοσύνη, η κακία, η φιλία, η αγάπη, τα καθημερινά δράματα και οι τραγωδίες της ζωής, η προαιώνια αδικία που βασιλεύει στον κόσμο.”

Ο Κοσμάς Πολίτης μας έδωσε μυθιστορήματα απόλυτα δικαιωμένα και ολοκληρωμένα’ έργα ανώτερης ποιότητας, που πλούτισαν τη νεώτερη πεζογραφία μας. Χαρακτηριστικό της πεζογραφικής του τέχνης υπήρξε η ποίηση, και γνώρισμά της όχι η δύναμη – όπως του Καζαντζάκη – αλλά η γοητεία. Με τη γοητεία αξιοποίησε πεζογραφικά την ομορφιά στα πρώτα μυθιστορήματά του, με τη γοητεία αξιοποίησε στα στερνά του την ανθρωπιά και τον ανθρώπινο πόνο.

“Στου Χατζηφράγκου”, το πατριωτικό συναίσθημα, το εθνικό ρίγος, ένα είδος περηφάνιας για τον ελληνισμό και την υπεροχή του διοχετεύονται χωρίς ρητορείες και μεγαληγορίες.
Τέλος το μυθιστόρημα το γεμίζουν θαυμάσιες και λυρικότατες περιγραφές της φύσης. Ενα μικρό δείγμα είναι αρκετό για να μας δείξει όλη την ποιότητα των περιγραφών:

“Ομως, αλήθεια, τι ομορφιά από δω πάνω. Ο ουρανός αγκάλιαζε τα νιάτα. Μες το μαγιάτικο καταμεσήμερο, ένα θάμπος από χρυσογάλανη αποθέωση άχνιζε τον ορίζοντα και καταστάλαζε στα διάσελα. Μα λίγο πιό κάτω από τα κορφοβούνια, ο ήλιος έκανε την απογραφή της πλάσης. Ο κάθε βράχος, το κάθε φαράγγι, ως και η κάθε πέτρα, ξεχωρίζανε πάνω στα δυό βουνά, τον Τμώλο και το Σίπυλο, τα λάξευε ο ήλιος με τα χίλια καλέμια της αχτιδοβολιάς του – και ύστερα, στον κάμπο, καταπιανότανε ψιλοδουλιά τις φυλλωσές, ένα-ένα φυλλαράκι, κοσκινίζοντας επάνω τους χρυσόσκονη”.

O Κοσμάς Πολίτης είναι ένας προικισμένος πεζογράφος, με ένα θείο χάρισμα, την πλαστική ικανότητα. Μέσα σε λίγες γραμμές, με λίγες πινελιές, ολοκληρώνει αβίαστα τα πρόσωπά του και κάνει τον αναγνώστη να τα βλέπει μπροστά στα μάτια του, με όλες τις χάρες, τις ιδιομορφίες, ακόμα και τις ασχήμιες τους.
Το 1973 εισήχθη στον Ευαγγελισμό με αναπνευστική και καρδιακή ανεπάρκεια, και στη συνέχεια μεταφέρθηκε σε οίκο ευγηρίας. Το 1974 νοσηλεύτηκε ξανά στον Ευαγγελισμό, όπου και απεβίωσε στις 23 Φεβρουαρίου. Μετά το θάνατό του εκδόθηκε ένα ακόμα μυθιστόρημά του με τον τίτλο Τέρμα, (1976).