Στρατής Μυριβήλης

Φιλολογικό ψευδώνυμο του Ευστράτιου Σταματόπουλου (1890-1969). Είναι ίσως ο μεγαλύτερος Ελληνας πεζογράφος των χρόνων ανάμεσα στον Πρώτο και Δεύτερο Παγκόσμιο πόλεμο, (1920-1940), κι ένας συνεχιστής των παλαιότερα μεγάλων της λογοτεχνίας μας, Παλαμά, Ψυχάρη, Παπαδιαμάντη, Καρκαβίτσα, Ξενόπουλου και Χατζόπουλου.

Γεννήθηκε στο χωριό Συκαμιά της Μυτιλήνης το 1890. Γράφτηκε στη φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, αλλά εγκατέλειψε τις σπουδές του γιά να λάβει μέρος ως εθελοντής στους Βαλκανικούς πολέμους. Στη συνέχεια πολέμησε ως το 1922 κι ένα μεγάλο τμήμα του λογοτεχνικού του έργου (όπως και το κυριότερο βιβλίο του Η Ζωή εν τάφω έχει ως θέμα τις δραματικές περιπέτειες, στο μέτωπο ή τα μετόπισθεν, κατά τη διάρκεια του πολέμου. Μας έδωσε επίσης με ζωντάνια και δύναμη το δράμα του ξεριζωμού των ελληνικών πληθυσμών της Μικράς Ασίας.

Ως το 1930 έζησε στη Μυτιλήνη, όπου εξέδιδε την εφημερίδα «Καμπάνα» και όπου κυκλοφόρησε το πρώτο βιβλίο του με διηγήματα, Κόκκινες Ιστορίες. Υστερα εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, υπηρέτησε στη Βιβλιοθήκη της Βουλής και συνεργάστηκε με επιφυλλίδες, διηγήματα και χρονογραφήματα σε διάφορες εφημερίδες. Διατέλεσε επίσης γιά μικρό διάστημα Διευθυντής του Εθνικού Ιδρύματος Ραδιοφωνίας, και επί σειρά ετών Πρόεδρος της Εθνικής Εταιρείας Ελλήνων λογοτεχνών.

Στα 1930 ο Μυριβήλης κυκλοφόρησε το πρώτο στην πραγματικότητα λογοτεχνικό του βιβλίο, Η Ζωή εν τάφω, που έμεινε το αριστούργημα του, ένα βιβλίο του πολέμου, ως τό αποκάλεσε ο ίδιος. Από την πρώτη στιγμή το εκπληκτικό αυτό πεζογράφημα έκαμε αίσθηση, όπως κάνει κι ακόμα — κι έφερε την πεζογραφία μας στο ίδιο ύψος με την ευρωπαϊκή, σ’ ένα σημαντικό τομέα, εκείνον τής αντιπολεμικής λογοτεχνίας. Αμέσως με το έργο του αυτό ο Μυριβήλης στάθηκε ισάξια στην ίδια γραμμή με τον Παλαμά, τον Ψυχάρη, τον Παπαδιαμάντη.

Με το αδιαφιλονίκητο ταλέντο του, το ιερό πάθος γιά δούλεμα και επεξεργασία του λόγου. Με την λαϊκή Ελλάδα μέσα του, και με την ακούραστη ροπή να καλλιεργεί το υφός, να σφυρηλατεί και να ενορχηστρώνει τή φράση και να πλουτίζει εκπληκτικά τη γλώσσα μας, ο Μυριβήλης απόδειξε πως γεννήθηκε ποιητής και υμνωδός της ζωής στην πλατύτερη σημασία του όρου. Μέσα από την τραγική περιγραφή της πολεμικής φρίκης προβάλλει έντονη η νοσταλγία της ειρήνης καί της ειρηνικής ζωής, που φλόγιζε το συγγραφέα. Ετσι, άνθρωπος, φύση, γλώσσα, Ελλάδα, έγιναν ένα μέσα στη «Ζωή έν τάφω» — κι από τότε δεν έπαψαν να ξαναγίνονται κατά διάφορους τρόπους στα κατοπινά βιβλία του. Μέσα σ’ αυτό το βιβλίο ο Μυριβήλης είναι αξεπέραστος γιά το μεγαλείο, την έκταση, τον γλωσσικό πλούτο και τον παλμό των άφταστων λυρικών περιγραφών.

Στο δεύτερο μεγάλο του μυθιστόρημα Η Δασκάλα με τα χρυσά μάτια, που φαίνεται ως συνέχεια του έργου «Η Ζωή εν τάφω», με το θαυμάσιο γλωσσικό του όργανο, το εντελώς προσωπικό και ανεπανάληπτο ύφος του, και τον ολάνθιστο πεζογραφικό λυρισμό του, μας δίνει σαν σε ραφαηλική ζωγραφιά το νησί του ολόκληρο και πανέμορφο: στεριά, θάλασσα, βλάστηση, χωριό, πολιτεία, λαό.

Το τρίτο του μυθιστόρημα η Παναγιά η Γοργόνα, είναι μια ψαράδικη συμφωνία. «Εδώ — γράφει ο Ανδρέας Καραντώνης — εκφράζεται, κινιέται, μουρμουρίζει, τραγουδά, βαρυγκομάει, ξεσπάει, χαλά και χαλιέται, ο «κόσμος της ρωμιοσύνης», ο καθαυτός λαϊκός καημός». Παρά τα πρόσωπα και τους τύπους του έργου, ένα απρόσωπο έπος ξετυλίγεται από τη στεριά στη θάλασσα, από το βουνό στον κάμπο, από το σπίτι στο λιμάνι, από τον ελαιώνα στην αμμουδιά, από την εκκλησία στο καφενείο, από το περιβόλι στο ξάγναντο του μεγάλου νησιού, που ο Μυριβήλης μας το παρουσιάζει σαν την ελεύθερη Ελλάδα να κοιτάζει με δακρυσμένα μάτια την χαμένη απέναντι Ιωνία, την Ανατολή, τη «Σμύρνη του Βενιζέλου», την «Αιολική γη» του Βερέμη. Στήν «Παναγιά τη Γοργόνα» υπάρχει — όπως μας το λέγει ο ίδιος ο συγγραφέας: «ο ξεριζωμένος Μικρασιατικός Ελληνισμός πού πολεμά να ξαναρίξει τις σπασμένες, όμως, ολοζώντανες ρίζες του, στα λεύτερα χώματα της φυλής του».

Εκτός από τα παραπάνω τρία μυθιστορήματα ο Μυριβήλης μας έδωσε τρεις νουβέλες: Τα Παγανά, Ο Παν, Ο Βασίλης ο Αρβανίτης, τέσσερεις τόμους διηγημάτων, το πεζοτράγουδο, Το τραγούδι της γης, τα λυρικά, Μικρές φωτιές, το παιδικό μυθιστόρημα Ο Αργοναύτης, και τον τόμο των ταξιδιωτικών εντυπώσεων Απ’την Ελλάδα.

O Μυριβήλης είναι κατ’ εξοχήν διηγηματογράφος. Το διήγημα είναι το προσφιλές του λογοτεχνικό είδος πού βοηθάει το συγγραφέα να μελετά την γύρω του ζωή, τους λογής ανθρώπινους τύπους, τα διάφορα κοινωνικά περιβάλλοντα, και να ανασταίνει σε περιορισμένους πίνακες αφήγησης αυτά τα μικρά περιστατικά της ζωής, που κάποτε συνοψίζουν ολόκληρο το νόημα της. Ανάμεσα στα μεγάλα διηγήματα του, τις νουβέλες του, ξεχωρίζει ο κοσμαγάπητος «Βασίλης ο Αρβανίτης», ο εκτός νόμου και ήθους παλικαράς, ο λεβέντης και κακοποιός, που μέσα του θρασομανάν η ζωή και ο έρωτας, το θάρρος και το θράσος, η αψηφησιά κι ο ηρωισμός. Κατάλοιπο της αρχέγονης ληστρικής ψυχολογίας και αντιφέγγισμα του αρματολισμού, συγκρούεται με την κοινωνία και τελικά αυτοκτονεί, σαν τον Μήτρο, το ρουμελιώτη, του Παλαμά. Η δεύτερη νουβέλα του, «Ο Παν», δίνει την ευκαιρία στον Μυριβήλη, παρουσιάζοντας ένα μόνο επεισόδιο τραγικού ερωτικού ξεσπάσματος, ενός απλού και ζαβού χωριατόπαιδου, σε μιαν από τις πρωτόγονες όψεις του αρχαίου Θεού των δασών και τών βακχικών ερώτων, να μας παρουσιάσει τη Λέσβο, την πατρίδα του, το μεγάλο, πολύδεντρο κι ερωτικό νησί του, σαν να πρωτοβγαίνει από την καρδιά όλης μαζί της ελληνικής φύσης. Το μεγάλο του λυρικό πεζοτράγουδο, το «Τραγούδι της γης», είναι ένας μακρόσυρτος και παράφορος ύμνος της γήινης ύλης, αυτού του βάθρου που στηρίζονται τα κορμιά μας, κι ύστερα γκρεμίζονται και χάνονται μέσα της. Ο Μυριβήλης διακρίθηκε και ως χρονογράφος και έτσι του δόθηκε η ευκαιρία να επιδείξει για μιαν ακόμα φορά την ευλυγισία, τον πλούτο και τη μουσική ομορφιά του γλωσσικού του οργάνου.

Ολόκληρο το πεζογραφικό έργο του Μυριβήλη, που διακρίνεται κυρίως για την ελληνικότητα των εμπνεύσεών του, είναι ένα ποιητικό ξεχύλισμα, ένας λυρικός χείμαρος, που μετουσιώνεται σε λεπτεπίλεπτη καλλιέπεια με τη δύναμη της πλούσιας πανέμορφης και καθάριας γλώσσας των δημοτικών μας τραγουδιών και του λαού μας. Ο Μυριβήλης διατέλεσε μέλος της Ακαδημίας Αθηνών και πέθανε το 1969.