Ο Φώτης Κόντογλου (Αποστολέλης) γεννήθηκε στο Αϊβαλί (Κυδωνιές) της Μικράς Ασίας το 1896. Γιός του Νικολάου Αποστολέλλη και της Δέσποινας. Ορφάνεψε από πατέρα σε μικρή ηλικία, θ’ ανατραφεί από τον θείο του Στ.Κόντογλου, ηγούμενο της Μονής Αγ.Παρασκευής, στον οποίο οφείλεται και το από ευγνωμοσύνη υιοθετημένο επώνυμο.
To 1913 μεταβαίνει στην Αθήνα και εγγράφεται στη Σχολή Καλών Τεχνών. Το 1916 θα βρεθεί στο Παρίσι, όπου εγκαθίσταται, έχοντας εγκαταλείψει τη Σχολή και ταξιδεύοντας (από το 1914) στην Ευρώπη.
Υπήρξε ένας θαυμάσιος ζωγράφος βυζαντινής τεχνοτροπίας κι ένας πεζογράφος εντελώς ξεχωριστός, ιδιόρυθμος και ανεπανάληπτος. Ο πρώτος μεγάλος πόλεμος τον βρήκε στο Παρίσι, όπου σπούδαζε ζωγραφική. To 1919 γύρισε στην πατρίδα του και το 1922, ξεριζωμένος από τα χώματά του, ήρθε και εγκαταστάθηκε στην Αθήνα οριστικά.
Στην Αθήνα, το 1923, έκανε την πρώτη εμφάνισή του στην πνευματική ζωή με το έργο, «Pedro Kazas» και αμέσως επιβλήθηκε στο χώρο του. Το βιβλίο αυτό με τις γοητευτικές θαλασσινές ιστορίες και περιπέτειες, συγκινεί έως σήμερα τον αναγνώστη. Με μια γλώσσα τραχιά, αλλά καθαρή και άδολη, με πολύ χρώμα, πολύ παλμό και εντελώς προσωπικό τόνο, το βιβλίο του, αυτό, το αριστούργημά του, έγινε δεκτό σαν ένα σημαντικό γεγονός στη λογοτεχνία μας.
Ο Κόντογλου υπήρξε ένα ανήσυχο πνεύμα σε όλη του τη ζωή. Ταξίδεψε στα πέρατα της γης για να χαρεί την ομορφιά του κόσμου όλου’ και να γνωρίσει τις χαρές, τις πίκρες, τους καημούς, τις λαχτάρες, τη φτώχεια και τη μιζέρια των ανθρώπων’ την απελπισμένη αγωνία του δυστυχισμένου, και την παράλογη απληστία του πλούσιου. Ετσι, πλημμυρισμένος από σπαρακτικά βιώματα και μνήμες δαντικής κόλασης, ρίχτηκε στη ζωγραφική, καλογέρεψε για μερικά χρόνια στο «Αγιον Ορος» (1923), προσπαθώντας να λυτρωθεί από το πέλαγος των μεταφυσικών του οραμάτων, κοντά στη ζεστή παρουσία του Θεού. Ζωγράφισε πολλές εκκλησίες, στην Αθήνα και αλλού, και πρωτοστάτησε στην αναστήλωση παλιών βυζαντινών εικόνων και εικονογραφιών σε διάφορα μουσεία και μοναστήρια (Μυστράς). Σύγχρονα όμως τον απασχολούσαν ζωηρά και τα λογοτεχνικά θέματα. Ζωγραφική και πεζογραφία στάθηκαν τα δυό κύρια βάθρα της δημιουργικής του προσπάθειας.
Μολονότι η ψυχή του έμεινε για πάντα στην Ανατολή, αγάπησε και τη νέα του πατρίδα και τη ζωγράφισε με πάθος στα γραπτά του. Η ελληνική φύση τον θάμπωνε και τον μάγευε. Τα δέντρα, τα φυτά, τα λουλούδια, τα φτωχά χορταράκια, τα πουλιά, τα βουνά, οι λόφοι, οι κάμποι, οι ρεματιές, τ’ απόκρυφα εκκλησάκια, οι κόλποι, τα λιμανάκια κι οι κόρφοι της θάλασσας’ ο ουρανός, τ’ αστέρια, η ροδοδάκτυλη αυγή και τα γαρύφαλα του δειλινού τον έφερναν πιό κοντά στο Θεό και στάλαζαν στην ψυχή του γαλήνη και σιγουριά.
Τα περισσότερα όμως έργα του, βρίσκονται έξω από το κλίμα της Ελλάδας. Στις σελίδες αυτών των έργων αναβιώνει το πολυπληθέστερο μωσαϊκό τύπων και ανθρώπινων χαρακτήρων: Κουρσάροι και ταξιδευτάδες, ληστές, άγιοι, δαίμονες, μάγισσες, στρατοκόποι, Αγαρηνοί, πολεμιστές, αφεντάδες, δούλοι, κοντραμπατζήδες (λαθρέμποροι) και κοτσαμπάσηδες. Ανθρωποι που τους σπρώχνει το «κούρσος» και τους τυφλώνει η λαγνεία, που τους καίει το πάθος και τους σκεπάζει το ράσο. Ανθρωποι του καραβιού και της θάλασσας, των κάστρων και των μοναστηριών’ λιανισμένοι από τον κάματο του ημερήσιου μόχθου ή τη λεηλασία της έντονης ζωής. Ολοι τους, όμως, είναι δεμένοι με τη γης, με το φόβο της αμαρτίας και τον οίστρο της σωτηρίας. Αυτούς τους ανθρώπους, που τους ζωγραφίζει ανάγλυφα στο έργo του, Αδάμαστες ψυχές, ο Κόντογλου αισθάνθηκε την ανάγκη να τους δικαιολογήσει. Γράφει στην εισαγωγή του παραπάνω βιβλίου:
«Αδάμαστες ψυχές. Κουρσάροι και ταξιδευτάδες, που τραβήξανε στη ζωή τους πολλές αναποδιές και βάσανα, μια που παλέψανε με τέτοια αφοβία, ώστε να μπορούν να σταθούνε σαν παράδειγμα για μας, για να μη χάνουμε το θάρρος μας σε κάθε περίσταση της ζωής μας, αδιάφορο αν κάποιοι απ’ αυτούς ήτανε κακούργοι και φονιάδες».
Και συμπληρώνει την απολογία του:
«Στα πιο παλιά, πολλοί άνθρωποι παίρνανε τα μάτια τους και πηγαίνανε σε χώρες που ήτανε κλειδωμένες από χτίσεως του κόσμου, για ν’ αποχτήσουνε πλούτη ή ν’ αποθάνουνε. Οι περισσότεροί τους ήτανε αγροίκοι , συχνά ήτανε φονιάδες από πριν η γινόντανε φονιάδες από τις σκληρές περιστάσεις που βρισκόντανε. Πλην είχανε την ιδέα πως αυτοί ήτανε αδικημένοι και πως βάζανε κάτω τη ζωή τους και την κερδίζανε με το σπαθί τους. Από τα πολλά βάσανα που τραβήξανε τούτοι οι δυστυχισμένοι, σαν να ξεπλύνανε τις αμαρτίες τους, και όλα τα κακά φυσικά τους … ».
Εδώ έxoυμε ολόκληρο τον Κόντογλου. Τον λογοτέχνη και τον πιστό. Ο ένας πηγαίνει κοντά στον άνθρωπο, τον νιώθει, σαστίζει με τη δύναμη και με την αντοχή του, τον θαυμάζει’ ο άλλος τον συγχωρεί.
«Ο μύθος και η ιστορία – γράφει ο Μιχ. Περάνθης – διασταυρώνονται στον Κόντογλου, όπως διασταυρώνεται επίσης η ποίηση και η έκσταση. Είναι ένας ευσυγκίνητος μυθοπλάστης, με την αφέλεια λαϊκού αφηγητή, έμπλεου από πίστη και ξάφνιασμα».
O Φώτης Κόντογλου τιμήθηκε με τον “Ταξιάρχη του Φοίνικος”, βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών το 1960 και με το Αριστείο Γραμμάτων και Τεχνών του ίδιου ιδρύματος.
Έφυγε από τη ζωή στην Αθήνα το 1965.
